Esse yozishni nega boshladim? Sabab oddiy edi — oʻzimni tanimoqchi edim.
Kulgili tuyuladi, lekin yozishni boshlamagunimcha oʻzim haqimda deyarli hech narsa bilmas ekanman. Boshimda fikr koʻp edi. Aniq fikr esa yoʻq. Qogʻozga tushirganimda ularning koʻpi tarqab ketdi — chunki yozuv ustida turolmaydigan fikr aslida fikr emas, tuman edi.
Yozuvning bir shafqatsiz tomoni bor: unda oʻzingni aldab boʻlmaydi. Borini yozasan, yoki hech narsa chiqmaydi.
Oʻzing bilan ichingda gaplashganda boshqacha. U yerda chalgʻishing, bezab koʻrsatishing, “ha, men aslida haq edim” deb oʻzingni ovutishing mumkin. Xayolni bemalol surasan. Qogʻoz buni kechirmaydi. Yozayotganda diqqating bitta nuqtada — oʻz kechinmalaring ustida — turadi. Shu bois yozuv oʻzni tanishning eng halol oynasi.
Bir necha bor shunday boʻlgan: birovdan xafa boʻlib, jahlim chiqib oʻtiraman. Voqeani yozib chiqaman — oʻzimni oqlash uchun. Yozuv oxiriga kelib esa koʻrinadiki, aybning yarmi menda ekan. Ogʻzaki boʻlganida buni hech tan olmasdim. Qalam meni burchakka qisib qoʻyadi.
Yozish haqida koʻp oʻqidim — esselar, postlar, maqolalar. Hatto “Yoz va qisqartir”ni ham (u koʻproq marketing uchun: qisqa, mazmunli matn yozish koʻnikmasini oʻrgatadi). Bugun Bear, Evernote, Apple Notes, Day One va bir nechta oddiy bloknot ishlataman. Har biri oʻz mavzusiga xizmat qiladi.
Lekin bugun yozish haqida emas — uni oʻtgan esseda biroz bayon qilgandim. Bugun boshqa narsa haqida: odamlar bilan oson til topishning bitta hiylasi haqida.
Shu kunlarda Harper Lining “Mazaxchini oʻldirish” asarini oʻqiyapman. Undagi ota va qizning bir suhbati menga tinchlik bermayapti:
— Agar bir oson hiylani oʻrganib olsang, hayotda barcha odamlar bilan oson chiqishib ketasan. Narsalarga insonlarning koʻzi bilan qaramasang, ularni hech qachon tushuna olmaysan.
— Qanday qilib?
— Ularning oʻrniga oʻzingni qoʻyib koʻrishing kerak.
Butun bir donolik shu uch jumlaga sigʻgan.
Lekin biz buni deyarli qilmaymiz. Buning oʻrniga odamlarni tez hukm qilamiz. Oson. “U nodon”, “u xudbin”, “u meni tushunmadi”.
Bu yerda bir xunuk asimmetriya bor. Oʻzimizni niyatimizga qarab baholaymiz, boshqalarni esa qilmishiga qarab. Yoʻlda kimdir oldimdan kesib oʻtsa, u — surbet. Oʻzim kesib oʻtsam, shoshib turgandim, sababi bor edi. Bir xil harakat, ikki xil hukm. Chunki oʻz niyatimni bilaman, birovnikini bilmayman — va bilmaganimni yomonlikka yoʻyaman.
Holbuki har bir odamning ortida biz koʻrmagan bir tarix turadi: qoʻrquvi, charchogʻi, oʻsha kuni boshidan kechirgani. Biz esa faqat natijani koʻramiz — qoʻpol gapni, sovuq javobni — va darrov yorliq yopishtiramiz.
Attikus aytgan hiyla shu odatni buzadi. U “avval tushun, keyin baho ber” deydi. Bu — koʻrish usuli. Birovning terisiga kirib, dunyoga uning koʻzi bilan qarash.
Qizigʻi, asarning oʻzi shu saboqning isboti. Kitob davomida kichkina Skaut qoʻshnisi Redlidan qoʻrqadi — uni hamma telba, xavfli deb biladi. Hech kim uni koʻrmagan, ammo hamma undan choʻchiydi. Asar oxirida esa aslida bolalarni jimgina koʻz-quloq boʻlib yurgani, eng ogʻir damda ularni qutqargani ayon boʻladi. Skaut uni uyiga kuzatib qoʻyadi, bir lahza uning ayvonida turadi — va birdan butun mahallaga Redlining koʻzi bilan qaraydi. Oʻsha ayvonda turib otasining saboqini nihoyat tushunadi: odamni uning ayvonida turib koʻrmaguningcha, uni bilmaysan.
Lekin bu hiyla bir narsani anglatmaydi: tushunish — kechirish yoki rozilik degani emas. Attikus kitobdagi tuban Bob Yuelni ham tushunadi — uning qashshoqligini, kamsitilganini, ichidagi nafratni. Tushungani uchun unga yon bermaydi. Uni tushunadi va shunga qaramay qarshi turadi.
Mana bu — kattalarning empatiyasi. Yetuk empatiya esa “men seni tushundim, lekin baribir notoʻgʻri deb bilaman” deya oladi. Tushunish odamni kuchaytiradi, koʻr qilmaydi.
Buni men kasbimda har kuni koʻraman. Sud — aslida ikki odamning bitta voqeani ikki xil koʻrishidan iborat. Tomonlarning birortasi yolgʻonchi emas, har biri oʻz terisidan turib haq. Men mijozimni himoya qilaman — lekin qarshi tomonni tushunmasam, uni durust himoya qilolmayman. Raqibning qoʻrquvini, chegarasini, keyingi yurishini oʻzini uning oʻrniga qoʻyib koʻrgangina biladi. Dushmanni tushunish unga taslim boʻlish emas, aksincha, eng oʻtkir qurol.
Endi eng qizigʻi. Birovning terisiga kirish uchun avval oʻz teringni bilishing kerak.
Oʻzini tanimagan odam boshqani qanday tanisin? Oʻz qoʻrquvini, oʻz xudbinligini, oʻz yarasini koʻrmagan odam birovnikini ham koʻra olmaydi — chunki solishtirishga oʻzida hech vaqo yoʻq. Mana shu yerda esse boshida aytgan ikki gap — yozuv orqali oʻzni tanish va odamlarni tushunish — bitta narsaga aylanadi. Ikkalasi ayni bir mushakni ishlatadi: halol tasavvur.
Va menga buni quruq nasihat emas, bir roman oʻrgatdi. Bu bejiz emas. Badiiy asar oʻqiganingda uch yuz bet davomida birovning kallasi ichida yashaysan — uning qoʻrquvi bilan qoʻrqasan, uning xatosi bilan adashasan. Roman — empatiya mashqxonasi. Har bir oʻqilgan kitob seni boshqaning terisiga kirishga bir oz koʻproq oʻrgatadi.
Yozuv meni oʻz teramni tanishga oʻrgatdi. Oʻqish — boshqaning terisiga kirishga. Biri ichkariga qaraydi, ikkinchisi tashqariga. Ammo ikkalasi ham bitta savoldan boshlanadi: agar men uning oʻrnida boʻlganimda-chi?
Shu savolni har kuni berib koʻring. Janjaldan oldin. Yorliq yopishtirishdan oldin. Telefonni gʻazab bilan qoʻyib qoʻyishdan oldin.
Koʻpincha javob bitta boʻladi: men ham aynan shunday qilgan boʻlardim.
Attikus kitob soʻngida qiziga bir gap aytadi: odamlarning aksariyati, ularni nihoyat koʻrganingda, aslida yaxshi ekan. Gap shu yerda — “nihoyat koʻrganingda”. Biz koʻpchilikni hech koʻrmaymiz. Faqat ular haqidagi tasavvurimiz bilan olishamiz.
Oson hiyla shu. Lekin uni qoʻllash uchun avval oʻzingdan bir lahzaga voz kechishing kerak — boshqaning terisiga kirib chiqish uchun.