2025-yil 11-avgust tunida Toshkent tumanidagi “Uch qahramon” bozorida olov chiqdi. Ikki soatdan ko‘proq vaqt ichida bozorning 8 ming kvadrat metri kulga aylandi, 137 nafar tadbirkorning 181 ta do‘koni yonib ketdi. Viloyat hokimligi zararni 74 milliard so‘m deb baholadi. Shundan beri bir yildan ortiq vaqt o‘tdi. Bu orada Toshkentda yana ikkita bozor va bitta savdo markazi yondi, kecha esa navbat Buxorodagi “Karvon” bozoriga keldi. Lekin shu yong‘inlarning birortasi bo‘yicha sud hukmi chiqqani haqida matbuotda bir satr ham uchratmadim.

Shuning uchun bu safar yong‘inlarning o‘zi haqida emas, ulardan keyin nima bo‘layotgani haqida yozmoqchiman. Olov bir kecha yonadi, oqibati esa yillab davom etadi.

Har safar voqealar deyarli bir xil kechadi. Avval FVV xabari chiqadi. Unda signal soat nechada kelgani, nechta ekipaj jalb qilingani va jabrlanganlar yo‘qligi aytiladi. Keyin “sabablar va zarar miqdori aniqlanmoqda” degan jumla keladi. Yirikroq holatlarda jinoyat ishi qo‘zg‘atilgani ham ma’lum qilinadi. Shu bilan axborot oqimi to‘xtaydi.

“Uch qahramon” bunga eng yorqin misol. Toshkent tumani IIB tergov bo‘limi Jinoyat kodeksining 259-moddasi 2-qismi “b” bandi bilan ish qo‘zg‘atdi, keyin ish viloyat IIBB Tergov boshqarmasiga o‘tkazildi. Viloyat prokurori 40 nafar tergovchi jalb qilinganini, kompleks sud ekspertizasi tayinlanganini aytdi. Hokimlik esa yong‘inga bozorni boshqaruvchi MChJning mas’ul shaxslari yong‘in xavfsizligi qoidalariga amal qilmagani sabab bo‘lganini ochiq e’lon qildi. Demak, kim javob berishi kerakligi dastlabki kunlardayoq taxminan ma’lum edi. IIBB tergov yakunlangach qo‘shimcha ma’lumot berishini va’da qilgandi. O‘sha ma’lumot hanuz yo‘q.

Beshqo‘rg‘on va Aviasozlar bozorlarida ahvol bundan ham noaniq. Ular bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilgani haqida ham rasmiy xabar uchratmadim. Holbuki 5-aprel kuni Beshqo‘rg‘onda Kun.uz ma’lumotiga ko‘ra 8 ming kvadrat metr maydon yondi, ko‘plab avtomobillar tiklab bo‘lmas holga keldi. Bunday ko‘lamdagi zarar qonundagi “og‘ir oqibat” tushunchasiga bemalol sig‘adi.

Bu faqat axborot shaffofligi masalasi emas. Yong‘indan jabr ko‘rgan savdogarning pulini qaytarish yo‘li ko‘p hollarda aynan jinoyat ishi orqali o‘tadi. Kun.uz suhbatlashgan savdogarlarning ko‘pi bankdan kredit olib, bor-yo‘g‘ini tovarga tikkanini aytgan. Kimdir 300 million, kimdir 400-500 million so‘mlik qarzini tilga olgan. Tergov bir yildan beri yakun topmagan ekan, bu odamlar bir yildan beri yonib ketgan tovar uchun kredit to‘lab yuribdi.

Bu yerda bir narsani alohida aytib o‘tishim kerak. Tadbirkor jinoyat ishini kutishga majbur emas. Bozor ma’muriyati bilan ijara yoki boshqa shartnomaviy munosabatda bo‘lgan har bir savdogar zararni fuqarolik yoki iqtisodiy sud orqali undirishga haqli. Bu yangi gap ham emas. 2018-yilda Urganch markaziy dehqon bozoridagi yong‘indan keyin ham surishtiruv xulosasida tadbirkorlarning aynan shu huquqi qayd etilgan edi. Amalda esa bunday da’volar kam uchraydi. Bitta tadbirkor bozor egasiga qarshi yolg‘iz chiqishga botinmaydi, jamoaviy da’vo esa bizda hali odat tusiga kirmagan.

Yong‘indan keyin birorta bozor yopilmadi, hamma joyda savdo tez tiklandi. “Uch qahramon” olti kundan keyin, 17-avgustda qayta ochildi. 165 nafar tadbirkor bozorning omon qolgan qismidagi 63 ta bo‘sh do‘konga joylashtirildi, 125 nafari ikki oyga ijaradan ozod qilindi. Ko‘p hollarda 12 kvadrat metrli bitta do‘konga ikki tadbirkor sig‘dirildi. Lekin o‘sha yig‘ilishda bundan muhimroq gap ham aytildi. Bozor turgan 6,5 gektar yer 1993-yildayoq metropolitenga vagon deposi qurish uchun ajratilgan ekan, metropoliten esa 2026-yil 1-martdan bu yerda qurilish boshlashni rejalashtirgan. Boshqacha aytganda, tiklanishi kerak bo‘lgan bozorning o‘zi yo‘qolish arafasida turgan ekan. Hozir bozor ishlayaptimi yoki depo qurilishi boshlandimi, bu haqda ham ochiq ma’lumot topa olmadim.

Toshkentdagi ikki bozorning taqdiri boshqa yo‘ldan ketdi. 2026-yil iyulida Prezident qarori bilan poytaxtdagi 35 ta bozor va savdo kompleksi auksionga chiqariladigan bo‘ldi. Ro‘yxatda Aviasozlar dehqon bozori ham, “Beshqo‘rg‘on savdo” ham bor. Xaridorlar bu yerlarda ekobozor, savdo va xizmat ko‘rsatish markazi hamda ko‘p qavatli avtoturargoh qurishi shart bo‘ladi. Shahar hokimi esa birorta bozor yopilmasligini va o‘z vazifasini yo‘qotmasligini ta’kidladi.

Men yong‘in bilan auksion o‘rtasida bevosita bog‘liqlik bor demoqchi emasman. Bunday da’vo uchun dalil kerak, menda esa bunday dalil yo‘q. Ammo Podrobno.uz “Uch qahramon” yong‘inidan keyin mahalliy aholidan bu joy uchun anchadan beri kurash ketayotgani haqidagi gaplarni yozib olgandi. Jamiyatda shunday shubha paydo bo‘lgan joyda tergov natijasini ochiq e’lon qilish ikki barobar zarur. Sukut shubhani so‘ndirmaydi, aksincha uni oziqlantiradi.

Yong‘inlardan keyin davlatning javobi asosan profilaktika tomonga burildi. 31-yanvar kuni Aviator savdo markazida 2 yosh-u 7 oylik qizcha halok bo‘lganidan keyin savdo obyektlarida ommaviy tekshiruvlar boshlandi. 8-aprelda FVV Aviasozlar, Eski juva va Chilonzor buyum bozorlarida ochiq elektr simlari va nosoz yong‘in jo‘mraklarini aniqlab, ayrim bloklarni elektrdan uzdi. Aprel oyida mansabdor shaxslar uchun jarimalar oshirildi. Iyulda esa Senat bozor va savdo komplekslarini yong‘indan majburiy sug‘urtalashni nazarda tutuvchi qonunni ma’qulladi.

Bularning barchasi to‘g‘ri qadam. Ayniqsa majburiy sug‘urta muhim, chunki u tadbirkorni tergov va sud jarayoniga qaram bo‘lishdan qisman qutqaradi. Ammo sug‘urta ham, jarima ham jinoiy javobgarlikning o‘rnini bosa olmaydi. Spot’ning yapon mutaxassislari fikriga bag‘ishlangan materialida bir kuzatuv bor. Har bir yong‘indan keyin sabab sifatida bir xil narsalar aytiladi, ya’ni elektr simlaridagi nosozlik, qoidabuzarlik va ijarachilarning o‘zboshimchaligi. Tekshiruv o‘tkaziladi, nazorat kuchaytiriladi, yong‘inlar esa takrorlanaveradi.

Menimcha, buning sababi oddiy. Bozor egasi qoidani buzsa nima bo‘lishini aniq biladigan muhit hali yaratilmagan. Agar “Uch qahramon” ishi bo‘yicha aybdorlar sud qarori bilan javobgarlikka tortilganda va bu jamoatchilikka keng yetkazilganda, boshqa bozor egalari ham o‘z elektr tarmog‘iga boshqacha ko‘z bilan qaragan bo‘lardi. Jazoning og‘irligi emas, uning muqarrarligi tartib o‘rnatadi.

Bu jihatdan Aviator ishi istisno bo‘lib turibdi. Unda bino egasi, binoga egalik qiluvchi MChJ rahbari hamda bolalar maydonchasini tashkil qilgan ikki shaxs Yangihayot tuman sudida sudlanmoqda, ekspertiza esa simlar burab ulanganini aniqlagan. Bu ish qanday hukm bilan tugashi butun soha uchun signal bo‘ladi. Afsuski, bu safar ham ishni sudgacha olib kelgan narsa bolaning o‘limi bo‘ldi. Bozorlarda esa xudoga shukr, hozircha qurbonlar yo‘q, shuning uchun ularning ishi jim-jit qolib ketmoqda.

Buxorodagi “Karvon” bozori yong‘ini haqida hozircha FVVning qisqa xabaridan boshqa ma’lumot yo‘q. Yaqin kunlarda sabab, zarar va jinoyat ishi haqida xabar chiqar, deb umid qilaman. Lekin asl savol boshqa. Bir yildan keyin shu bozor haqida yana yozishga to‘g‘ri kelsa, “tergov davom etmoqda” degan jumladan boshqa biror narsa topa olamizmi?