II. Joylashuv omili

Hudud maydoni qanchalik katta bo‘lmasin, u davlatning jahon kuchlari iyerarxiyasidagi o‘rnini to‘liq belgilab bera olmaydi va xalqaro munosabatlardagi ahamiyatini hamda tashqi siyosatidagi muammolarini aniqlashda joylashuvga nisbatan kamroq ahamiyat kasb etishi mumkin. Davlatning joylashuvi uning dunyodagi o‘rni, ya’ni qit’a massivlari va okeanlarga nisbatan joylashuvi nuqtayi nazaridan yoxud mintaqaviy joylashuvi, ya’ni boshqa davlatlar hududi va o‘zining bevosita atrofidagi muhitga nisbatan joylashuvi nuqtayi nazaridan tavsiflanishi mumkin. Birinchi holda tavsif kenglik, uzunlik, dengiz sathidan balandlik va dengiz sohilidan uzoqlik kabi tushunchalar orqali amalga oshirilsa, ikkinchi holda qo‘shni mintaqalar bilan o‘zaro munosabatlar, masofalar, aloqa yo‘llari va chegara hududining o‘ziga xos xususiyatlari jihatidan yoritiladi.

Davlatning geografik joylashuviga doir to‘liq tavsif nafaqat uning joylashuvi haqidagi ma’lumotlarga oid bu ikki yondashuvni, balki ushbu ma’lumotlarning ahamiyati tahlilini ham o‘z ichiga oladi. Joylashuv haqidagi ma’lumotlar o‘zgarmasdir. Biroq aloqa vositalari, transport yo‘llari, harbiy texnika va jahon qudrati markazlarining joylashuvidagi har qanday o‘zgarish bilan bu ma’lumotlarning ahamiyati ham o‘zgaradi. Muayyan bir joylashuvni to‘liq anglab yetish uchun esa tegishli makonni ikki koordinata tizimida ko‘rib chiqish lozim: biri geografik tizim bo‘lib, uning yordamida joylashuv haqida ma’lumot olamiz, ikkinchisi esa tarixiy tizim bo‘lib, unda biz bu ma’lumotlarga baho beramiz.

Davlatning geografik joylashuvi — uning dunyo va mintaqadagi o‘rni hamda ahamiyati to‘g‘risidagi ma’lumotlar nuqtayi nazaridan ifodalangan holda — uning tashqi siyosatini belgilovchi eng muhim omil hisoblanadi. U hudud kattaligining rolini o‘zgartirishi va ko‘plab kichik davlatlarning tarixiy ahamiyatini izohlab berishi mumkin. U boshqa barcha omillarni belgilaydi va ularga ta’sir ko‘rsatadi, negaki dunyodagi joylashuv iqlim zonalarini va shu tariqa iqtisodiyot tarkibini belgilasa, mintaqadagi joylashuv ehtimoliy raqiblarni va shunga ko‘ra hududiy xavfsizlik muammosini, ehtimoliy ittifoqchilarni va hatto davlatning kollektiv xavfsizlik tizimi ishtirokchisi sifatidagi rolini cheklanishini ham anglatadi. Agar britaniyaliklar imperiyadan voz kechishga tayyor bo‘lganlarida, o‘z orollarini ming mil g‘arbga surish ularga “izolyatsionizm” ne’matidan bahramand bo‘lish imkonini bergan bo‘lardi. Hozirgi joylashuvida esa, imperiyasi bo‘ladimi-yo‘qmi, ular muqarrar ravishda kontinental Yevropa siyosatiga tortilaveradi.

Fransuzlar Suvaysh yaqinida ariq qazib, keyinroq amerikaliklar bilan birgalikda Panama bo‘ynini ham kesib o‘tgach, dunyoning yirik quruqlik massalari o‘z ichiga ikkita orolni – Yevrosiyo va Shimoliy Amerikani ola boshladi. Bu ikki qit’a Shimoliy Muz okeanidagi navigatsiya muammolari sababli yarimorol vazifasini o‘taydi. Shuningdek, uchta haqiqiy orol – Janubiy Amerika, Afrika va Avstraliya ham mavjud. Binobarin, davlatning jahondagi o‘rni uning mazkur qit’a massalariga nisbatan joylashuvi masalasini kun tartibiga qo‘yadi. Ulkan qit’a massalarining Shimoliy yarimsharda joylashgani hamda Janubiy yarimshardagi eng yirik qit’a massalari tropik mintaqalarga to‘g‘ri kelishi o‘ziga xos aniq va yaqqol oqibatlarga ega. Siyosiy va sanoat jihatdan Shimoliy yarimshar doimo Janubiy yarimshardan ko‘ra ahamiyatliroq bo‘ladi. Shimoliy yarimsharning turli qismlari o‘rtasidagi munosabatlar jahon tarixiga Janubiy yarimshar qismlari yoki ikki yarimshar o‘rtasidagi munosabatlarga qaraganda ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, davlatning ekvatordan shimolda yoki janubda joylashuvi uning siyosiy ahamiyatini, xalqaro munosabatlari xususiyatlarini va tashqi siyosati muammolarini belgilashda muhim rol o‘ynaydi.

Davlatning ekvatorga nisbatan joylashuvi ko‘p jihatdan uning iqlimini belgilaydi, dunyodagi siyosiy faollik esa asosan mo‘tadil iqlimli hududlarda jamlangan. To‘g‘ri, okean oqimlari va boshqa omillar odatiy iqlim sharoitlarini o‘zgartiradigan joylarda makonning ahamiyati ham ma’lum darajada o‘zgaradi. Golfstrim isitib turadigan Yevropa qirg‘oqlarida davlatlar qutbiy doiradan ancha shimolda ham mavjud bo‘lishi mumkin, ammo Amurning quyilish joyi, Kamchatka va Labrador portlari yiliga olti oy muz bilan qoplanib yotadi. Umuman olganda, tarix 25 va 60 daraja kengliklar oralig‘ida kechadi. Biroq ushbu chegaralar ichida Janubiy yarimsharning quruqlik massasi juda kichik qismni egallagani bois, tarix asosan 25 va 60 daraja shimoliy kengliklar oralig‘ida sodir bo‘ladi.

Shunday bo‘lsa-da, davlatning dunyodagi o‘rnining ahamiyati faqat quruqlik massalariga emas, balki okeanlarga ham ishora qilinmaguncha to‘liq oydinlashmaydi. Beshta asosiy suv havzasi mavjud: Janubiy Muz, Shimoliy Muz, Hind, Tinch va Atlantika okeanlari. Janubiy Muz okeaniga quruqlikdan suv quyilmaydi. Shimoliy Muz okeanida joylashish esa, Sovet hukumati Sibirning shimoliy qirg‘oqlari bo‘ylab dengiz yo‘lini o‘zlashtirish borasidagi qahramonona sa’y-harakatlariga qaramay, uzoq vaqt davomida jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirishda davom etadi.

Qolgan uch okean orasida Atlantika okeani eng ahamiyatlisidir, chunki tog‘ tizmalarining taqsimlanishi va daryolar oqimi tufayli u suv va quruqlik yuzasining eng qulay nisbatiga ega. 35 million kvadrat mil maydonga ega bo‘lgan ushbu okean 19 million kvadrat mil quruqlikdan suv yig‘adi va Afrikani hisobga olmaganda, unga quyiladigan aksariyat daryolarning kemalar qatnoviga yaroqliligi qit’alarning ichki hududlariga osonlik bilan yetib borish imkonini beradi. Atlantika va uning materiklar ichkarisiga kirib borgan dengizlari qirg‘oqlarida 900 million kishi, ya’ni Yer shari umumiy aholisining 44 foizi yashaydi, bunda ushbu hududlarning aksariyati yuqori turmush darajasiga ega ekanini ta’kidlash joiz. “Jahon eksportining kamida uchdan ikki qismi, ehtimol, undan ham ko‘prog‘i Atlantika dunyosi hissasiga to‘g‘ri keladi. Atlantika orqali yuk tashish barcha dengiz tashuvlarining 75 foizini tashkil etadi. Eng muhim xomashyo turlari va tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish ham xuddi shunday Atlantika qirg‘oqlarida va Atlantika dunyosi ichida jamlangan”. Xomashyo va tayyor mahsulotlarning eng muhim turlarini ishlab chiqarish Atlantika okeani qirg‘oqlarida va Atlantika dunyosi ichida bir xil darajada to‘plangan". Atlantika areali Yaponiyadan tashqari barcha yirik davlatlar va barcha buyuk dengiz qudratiga ega mamlakatlarning asosiy harbiy bazalari joylashgan hududni o‘z ichiga oladi.

Tinch okeani uchun esa uning yuzasi va suv havzasi o‘rtasidagi nisbat unchalik qulay emas. Okeanning maydoni 68 million kvadrat mil bo‘lsa, uning suv yig‘ish havzasi atigi 8 million kvadrat milni tashkil etadi. “Taxminan 723 million kishi, ya’ni dunyo umumiy aholisining 35,4 foizi Tinch okeani qirg‘oqlarida istiqomat qiladi”. Ularning aksariyati turmush darajasi nisbatan past bo‘lgan Osiyoda yashaydi. Savdo-sotiq borasida Tinch okeanini Atlantika bilan qiyoslashga hali ancha bor, biroq hozirgi vaqtda nafaqat oltin zaxiralari, balki Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarining tashqi savdo hajmi ham aniq ortib bormoqda, Atlantika va Tinch okeanining nisbiy imkoniyatlari esa so‘nggisining foydasiga o‘zgarmoqda.

Geografik jihatdan Hind okeani dunyosi boshqa ikki okean o‘rtasida joylashgan bo‘lib, ular bilan Malakka bo‘g‘ozi va Suvaysh kanali orqali tutashadi. U yerda 400 millionga yaqin kishi, ya’ni umumiy aholining 19,8 foizi yashaydi va ularning aksariyati juda past turmush darajasiga ega. Avstraliyani istisno qilganda, bu – siyosat yaratmaydigan mustamlaka dunyosi bo‘lib, bugungi kungacha deyarli Britaniyaning dengizdagi mulki bo‘lib qolmoqda.

Shunday qilib, Shimoliy Atlantika bugungi kunda biror davlat joylashishi uchun eng qulay suv havzasi hisoblanadi. Ahamiyati bo‘yicha keyingi o‘rinda Janubiy Atlantika turadi, undan so‘ng esa Tinch okeanining shimoliy va janubiy qismlari hamda Hind okeani joylashgan. Biroq iqlim sharoitlari va kontinental massalarning taqsimlanishiga oid tahlillarimiz bizni jahon siyosiy faolligi 25 va 60 darajali shimoliy kengliklar oralig‘ida jamlangan va shunday bo‘lib qoladi, degan xulosaga olib keldi. Dunyodagi joylashuv qudrat va ahamiyat unsuri ekan, Shimoliy yarim sharning mo‘tadil iqlim zonasida joylashgan hamda Atlantika okeanining shimoliy qismiga bevosita yoki bilvosita chiqa oladigan davlatlar siyosiy va sanoat jihatidan eng salohiyatli bo‘lib chiqadi va shu sababli jahon derjavalari qatoridan o‘rin oladi. Odamlar ilk bor Atlantikani kesib o‘tganidan buyon Yaponiya uning qirg‘oqlaridan yiroqda rivojlanayotgan yagona buyuk davlatdir.

O‘zining geografik o‘rni nuqtayi nazaridan dunyoda eng katta ustunlikka ega bo‘lgan davlat – bu Qo‘shma Shtatlardir. Uning qirg‘oqlari ikki okean suvlari bilan yuvilib turadi va shu bois u dunyoning eng muhim ikki savdo makoniga bevosita chiqa oladi. Panama kanali qurilgunga qadar bu fakt cheklangan ahamiyatga ega edi, chunki Qoyali tog‘lar va Syerra-Nevadaning balandligi hamda yo‘nalishi AQShni avvalo Atlantika havzasiga aylantiradi. Panama bo‘yni ochilgach, Qoyali tog‘lardan sharqda joylashgan va abadiy qit’aning yuragi hamda o‘zagi bo‘lib qoladigan hududlar Tinch okeaniga qulay yo‘l ochdi va Qo‘shma Shtatlar iqtisodiyotining butun tuzilmasi har ikki okeanga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

Demak, jo‘g‘rofiy o‘rin, birinchi navbatda, yirik qit’a va okean hududlari bilan belgilanadi. Biroq shuni yodda tutish kerakki, bunday global koordinatalar tizimi turli davlatlar uchun turlicha bo‘ladi, chunki ularning har birida o‘zining sanoq nuqtasi, ya’ni o‘sha davlatning poytaxti mavjud. Har bir tashqi ishlar vazirligi, qaysi atlasdan foydalanishidan qat’i nazar, xayolan dunyoning boshqacha xaritasi bilan ishlaydi. Bu shuni anglatadiki, jahon hududining u yoki bu qismi bir-biridan olisda joylashgan ikki davlat uchun mutlaqo o‘zgacha strategik va siyosiy ahamiyat kasb etadi – aynan shu holat butun jahon kollektiv xavfsizlik tizimimizning nomukammalligiga sababchidir. Shuningdek, u koordinatalar tizimi bir-biridan keskin farq qiluvchi davlatlar o‘rtasida samarali siyosiy hamkorlikka erishish yo‘lidagi deyarli yengib bo‘lmas qiyinchiliklarni ham oldindan belgilab beradi. Afsuski, bu holat rasmiy uchrashuvlardan keyingi ziyofatlardagi sigaralarning quyuq hidi va xayrixohlik muhitida odatda unutiladi.

Joylashuvga oid ma’lumotlar o‘zgarmasdir. Mag‘rur Tarkviniy (kordinatalarga qarang) o‘zining yarimorol qirolligidan turib, Mussolini o‘z yarimorol qirolligidan kuzatgan o‘sha dengizni kuzatgan.

MakKinli Platt tuzatishini imzolagan, Ruzvelt esa uni bekor qilgan (V. fon Fogel Ganza shaharlarining tanazzulga yuz tutishi Amerika qit’asi va Hindistonga dengiz yo‘lining ochilishi bilan bog‘liq degan umumqabul qilingan qarashni inkor etib, bu holatni Germaniyaning siyosiy parchalanishi hamda nemis imperatorlik hokimiyatining Ganza siyosiy manfaatlarini himoya qila olmagani bilan izohlaydi), biroq Kubaning Qo‘shma Shtatlarga nisbatan jo‘g‘rofiy o‘rni o‘zgarishsiz qolmoqda. Ammo bunday ma’lumotlarning ahamiyati o‘zgarib turadi. Yuqorida ta’riflangan, dunyodagi o‘rinni baholashga yordam beradigan koordinatalar tizimining ham jo‘g‘rofiy, ya’ni doimiy, ham tarixiy, ya’ni o‘zgaruvchan jihatlari bor. Shuni ham yodda tutish kerakki, muayyan joylashuvning ahamiyati ham ma’lum bir davlatning tashqi siyosat omili, ham o‘sha davlatning tarixiy o‘tmishi natijasidir. Shimoliy Atlantikadagi o‘rin Qo‘shma Shtatlar uchun ham tashqi siyosat omili, ham Atlantika okeanining hozirgi ahamiyatini izohlovchi rivojlanish mahsuli hisoblanadi. Ikkinchisi – tarixchilar uchun muammo, birinchisi – davlat arbobi uchun dastlabki fakt.

Madaniyat va harbiy qudrat markazlarining siljishi natijasida joylashuv ahamiyatida yuz beradigan o‘zgarishlar o‘z oqibatlariga ko‘ra sekin, lekin ortga qaytarib bo‘lmasdir. Qadimdan G‘arb sivilizatsiyasi yirik suv havzalari atrofida rivojlanib kelgan. Yunon sivilizatsiyasi Egey dengizini, Rim sivilizatsiyasi O‘rta yer dengizini qurshab olgan bo‘lsa, bugungi kunda G‘arb sivilizatsiyasi Atlantika okeanini qurshab olgan. Shu sababli, muayyan tarixiy davrda madaniyatning dastlabki tarqalish hududini o‘z ichiga olgan suv havzasiga nisbatan joylashuv muhim ahamiyat kasb etadi.

Asrlar davomida sivilizatsiya siljigan umumiy yo‘nalish – subtropik kengliklardan shimolga, salqin mo‘tadil mintaqaga va sharqdan g‘arbga qarab kechgan.

Butun qadimiy sivilizatsiya 20 va 30 gradus shimoliy kenglik oralig‘ida joylashgan: Sharqda Yanszi qirg‘og‘ida Xitoy sivilizatsiyasi, markazda Gang qirg‘oqlarida hind sivilizatsiyasi va nihoyat, G‘arbda Nil bo‘yida Mesopotamiya va Misr sivilizatsiyalari mavjud bo‘lgan. Keyinroq sivilizatsiya taxminan o‘n gradus shimolga siljib, 35 va 45 gradus shimoliy kengliklar oralig‘ida, ya’ni Sharqda Xuanxe qirg‘oqlarida Xitoy sivilizatsiyasi, G‘arbda esa yunon va rim sivilizatsiyalari rivojlangan. Hozirgi zamon sivilizatsiyasiga kelsak, u ham shimolga yanada ilgarilab, 45 va 55 gradus kengliklar oralig‘ida taraqqiy etgan: bu shimoli-g‘arbiy Yevropa, bu Amerika Qo‘shma Shtatlari va hokazo. (muallifning 1-izohiga qarang).

Shubhasiz, jahon qudrati markazlarining bunday siljishi davlat taqdiriga sezilarli darajada yoki hatto butunlay o‘z tamg‘asini bosishi mumkin. Miloddan avvalgi I asrda qudrat markazi O‘rtayer dengizida bo‘lgan, bugungi kunda Niderlandiya deb ataladigan Yevropa hududi esa Shimoliy dengizda joylashgan bo‘lib, faollik doiralaridan uzoqda bo‘lgani sababli hech qanday ahamiyatga ega emas edi. 1500-yildan keyin qudrat markazi G‘arbiy Yevropaga ko‘chdi va Yevropaning eng muhim daryolaridan birining quyi oqimiga egalik qilgan hamda boshqa davlatlar o‘rtasida joylashgan Niderlandiyaning favqulodda siyosiy va savdo ahamiyatiga ega jahon davlatiga aylanishi taqdirda bitilgan edi. Bu uchun u qanchalik maqtovga noloyiq bo‘lsa, o‘zining avvalgi yakkalanib qolgani uchun ham shunchalik aybga loyiq emas. Aksincha, miloddan avvalgi 2000-yilda Suriya va Falastin buyuk Bobil va Misr imperiyalari o‘rtasida, jahon sivilizatsiyasi va faolligi markazida joylashgan bo‘lsa, ikki ming yil o‘tgach, ular qudrat markazidan ancha sharqda bo‘lib qoldi. Vaqt o‘tib, ular bog‘lovchi yerlar sifatida o‘zining muhim ahamiyatini saqlab qoldi va, ehtimol, u yoki bu darajada saqlab qoladi: Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi eng qisqa yo‘llar – xoh karvon, xoh avtomobil, xoh havo yo‘llari bo‘lsin – Kichik Osiyo orqali o‘tishi shart. Ammo sivilizatsiya harakatining davriyligi tugallanmas ekan va siyosiy hayot yana O‘rtayer dengizining sharqiy qirg‘oqlarida jamlanmas ekan, Suriya va Falastin yakuniy manzil emas, balki ko‘proq tranzit punkt vazifasini bajarishga ko‘nikishi kerak.

O‘rta asrlarda, Rim qudrati qulagandan so‘ng, Yevropa hamon sharqqa va janubi-sharqqa – O‘rtayer dengizi sohilidagi eng gullab-yashnagan portlar va eng kosmopolit shaharlar joylashgan tarafga qarab turardi. Biroq Amerikaning kashf etilishi bilan diqqat markazi shimoli-g‘arbga ko‘chdi va XVI asr boshidan XX asr boshlarigacha boylik, madaniyat va siyosiy hayot markazlari G‘arbiy Yevropada joylashdi. Buyuk Britaniya o‘zining oroldagi joylashuvidan unumli foydalanib va qit’ada kuchlar muvozanati siyosatini izchil amalga oshirib, o‘zining dengizdagi qudrati tufayli dunyoda hukmronlik qila oldi. Ispaniya-Amerika urushidan so‘ng Qo‘shma Shtatlarning jahon qudrati darajasiga ko‘tarilishi bilan Buyuk Britaniyaning G‘arbiy Atlantika va Janubiy Amerikadagi qudrati zaiflasha boshladi. Xuddi shuningdek, jahon urushidan keyin Yaponiya qudratining yuksalishi bilan, ayniqsa, Vashington konferensiyasi Yaponiyaning dengizlardagi maqomini mustahkamlaganidan so‘ng, Buyuk Britaniya va Qo‘shma Shtatlar Tinch okeanining g‘arbiy qismidagi hukmron mavqeini yo‘qotdi.

Jahon qudrati markazi G‘arbiy Yevropani tark etdi, to‘g‘rirog‘i, jahon qudrati markazi degan narsaning o‘zi endi yo‘q. Jahon tarixining bir davri nihoyasiga yetdi. Yangi davrning o‘ziga xos xususiyati qudratning markazsizlashuvi va turli markazlar hukmronlik qiladigan katta ta’sir doiralarining vujudga kelishi bo‘ldi: ikkala Amerikaga – Qo‘shma Shtatlar, Uzoq Sharqqa – Yaponiya, Yevrosiyoning yuragiga (heartland) – Moskva, Atlantika okeanining sharqiy qismi va Hind okeaniga – Yevropa hukmronlik qiladi.

Bunday buyuk siljishlar har bir hudud joylashuvining ahamiyatini va shunga mos ravishda tashqi siyosat muammolarini ham o‘zgartiradi. Rimning muammosi endi Karfagen emas, balki Londondir. Markaziy Amerika respublikalari Londonning niyatlari borasidagi xavotirlarini Vashingtonning rejalari borasidagi xavotirlarga almashtirdilar, xitoyliklar endi olis Yevropa davlatlarining talablariga emas, balki tajovuzkor qo‘shniga duch kelmoqda.

Agar sivilizatsiya va qudrat markazlarining siljishi juda sekin kechsa, aloqa yo‘llarining siljishi joylashuvning ahamiyatini nisbatan qisqa vaqt ichida o‘zgartirib yuborishi mumkin. Hindistonga dengiz yo‘li ochilishi bilan Yaqin Sharq, O‘rtayer dengizi va Markaziy Yevropa orqali o‘tadigan eski yo‘nalishga ehtiyoj qolmadi. Bu holat Amerikaning kashf etilishi bilan birga Atlantika okeanini dunyodagi eng muhim voqealar sahnasiga, O‘rtayer dengizini esa ikkinchi darajali ichki dengizga aylantirdi. Venetsiya jahon savdosi malikasi maqomini Ispaniya va Portugaliyaga boy berdi. Ayni vaqtda Shimoliy Yevropa savdosining sobiq markazi bo‘lgan Boltiqbo‘yi asosiy savdo yo‘llaridan uzilib qoldi. Gullab-yashnagan Nyurnberg va Augsburg shaharlari Lyubek va boshqa Ganza shaharlari qatori o‘z ahamiyatini yo‘qotdi (V. fon Fogel Ganza shaharlarining tanazzulga yuz tutishi Amerika qit’asi va Hindistonga dengiz yo‘lining ochilishi bilan bog‘liq degan umumqabul qilingan qarashni inkor etib, bu holatni Germaniyaning siyosiy parchalanishi hamda nemis imperatorlik hokimiyatining Ganza siyosiy manfaatlarini himoya qila olmagani bilan izohlaydi), Gamburg va Bremen, ayniqsa, Niderlandiya va Angliya esa jahon savdosining chekkasidan uning markaziga ko‘chdi. Kemalar Afrikaning janubiy chekkasini aylanib o‘tib suza boshlagach, Keyptaun alohida mavqega ega bo‘ldi, biroq 1869-yilda Suvaysh kanalining ochilishi savdoni yana O‘rtayer dengiziga qaytargach, u o‘zining savdo ahamiyatini yo‘qotdi. Yaqin Sharq esa o‘zining avvalgi ahamiyatini tikladi va bu ahamiyat bugungi kunda ham ortib bormoqda, chunki u yerda Yevropadan Osiyoga havo yo‘llari tutashadi. Ilgari Braziliya va Argentina portlari orqali amalga oshirilgan yuk tashishning katta qismi endi Panama kanali orqali o‘tadi, bu Markaziy Amerika va Qo‘shma Shtatlarning g‘arbiy qirg‘oqlari uchun foydali, Janubiy Amerikaning sharqiy qirg‘og‘idagi savdo uchun esa ziyonlidir.

Kanallar kabi temiryo‘llar qurilishi ham joylashuvning ahamiyatini o‘zgartirishi mumkin. 1901-yilda Transsibir magistralining ochilishi Xitoy choy savdosining sobiq markazi bo‘lgan Kjaxtaga qaqshatqich zarba berdi, zero yo‘nalish Kjaxtani o‘z ichiga oladigan darajada qulay qurilmagan edi, Chita, Irkutsk va boshqa mudroq Sibir shaharlari esa Petrograddan Vladivostokkacha bo‘lgan temiryo‘l yoqasida joylashib qoldi. Novosibirskdan Moskva–Toshkent temiryo‘l liniyasigacha bo‘lgan Turkiston-Sibir temiryo‘lining qurilishi asrlar davomida deyarli yakkalanib qolgan mintaqani bir tomondan Tinch okeani qirg‘oqlari, ikkinchi tomondan esa Moskva va Petrograd bilan bevosita bog‘ladi. Ilgari Shinjon savdo oqimi Britaniya Hindistoniga yo‘naltiriladigan nuqta bo‘lgan Yorkend savdo markazi mavqeini Qashqar va G‘uljaga bo‘shatib berdi, chunki bu shaharlarda temiryo‘lga chiqish imkoni bor edi. Amurbo‘yi Nikolayevski Tayshetdan sohilgacha bo‘lgan temiryo‘lning so‘nggi bekatlaridan biriga aylandi, yaqin-yaqingacha mavjud bo‘lmagan Komsomolsk esa hozirda temiryo‘lning asosiy stansiyasi va uning Nikolayevsk, Xabarovsk hamda Komsomolskdan sharqda quriladigan yangi, hali nomsiz portga olib boruvchi uchta tarmog‘i tutashadigan joyga aylandi. Bu Primorye o‘lkasi tumanlariga ellik yil avval tasavvur qilib bo‘lmaydigan savdo va strategik ahamiyat baxsh etdi.

U yoki bu mamlakat yoxud hudud aloqa yo‘llari yoki savdo yo‘nalishlari o‘zgarishi tufayli bevosita transport harakati chizig‘iga yoki unga yaqin joyga tushib qolishi natijasida foyda ko‘rishi kerakligi deyarli aksiomadek tuyuladi. Garchi bu iqtisodiy nuqtayi nazardan to‘g‘ri bo‘lsa-da, siyosiy jihatdan doim ham to‘g‘ri bo‘lavermaydi. Agar yo‘nalish o‘tadigan mamlakat yetarlicha kuchli bo‘lmasa va yo‘nalish muhim ahamiyat kasb etsa, bu masala dunyoning buyuk davlatlari o‘rtasida nifoq olmasiga aylanishi, qulay joylashuv uchun esa mustaqillik bilan tovon to‘lashga to‘g‘ri kelishi hech gap emas. Misr Suvaysh kanalining himoyasini ishonib topshirish uchun yetarlicha kuchli yoki barqaror emas edi va u Britaniya istilosiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldi. Yangi Dunyodagi bo‘yin orqali o‘tgan kanal Qo‘shma Shtatlarning sharqiy va g‘arbiy qirg‘oqlari o‘rtasidagi o‘ta muhim aloqa yo‘li bo‘lgani bois Kolumbiya qo‘lida qoldirilishi mumkin emas edi va shu sababli Panama davlati o‘z mustaqilligini e’lon qildi. Kra bo‘yni Tinch va Hind okeanlari o‘rtasida kanal qurish uchun eng mantiqiy joydir. Yaponlar o‘zlarining taqlidchilik qobiliyati bilan bir kun kelib anglo-sakslardan o‘rnak olib, kanalni o‘zlari qazishni, shu tariqa Hind okeanidagi mavjud kuchlar muvozanatini buzishni va Singapurning ahamiyatini yo‘qqa chiqarishni istab qolishlari mumkin. Bu vaqt ichida Siam o‘z taraqqiyotiga London hamda Tokioda birday katta qiziqish bildirilishiga umid qilib tursa ajab emas.

Yo‘nalishlardagi ayrim o‘zgarishlar allaqachon yuzaga kelgan bo‘lib, ularning geografik mavqening ahamiyatiga ta’siri aloqa vositalarining texnologik rivojlanishi natijasidir. Bug‘li kema ixtiro qilinmaguncha, odamlar dengiz orqali dunyo bo‘ylab sayohat qila olmas edilar. Samolyotning yaratilishi bilan esa, avvalgiga qaraganda ancha kengroq miqyosda, asosan quruqlik uzra dunyo bo‘ylab yo‘nalishlar ochish imkoniyati paydo bo‘ldi. Garchi dengizning keng qismlari ustidan parvoz qilayotgan samolyot, to‘xtovsiz uchish masofasi uzaytirilmaguncha, orollarda oraliq qo‘nish uchun joy topa oladigan yo‘nalishlar bo‘ylab harakatlanishiga to‘g‘ri keladi.

Yangi aloqa yo‘llari paydo bo‘lgani sari yer yuzining ayrim hududlari, shubhasiz, muhim ahamiyat kasb etsa, boshqa hududlar o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Havo transportining kelajakdagi taraqqiyoti hozirda foydasiz va hech kimga kerak bo‘lmagan ko‘plab hududlarning juda qadrli bo‘lib qolishini anglatadi. Qo‘shma Shtatlar, Buyuk Britaniya va Rossiya 1881-yilda kashf etilgan hamda Shimoliy Muz okeanida Nyu-Yorkdan Tokioga boradigan to‘g‘ri havo yo‘li ustida joylashgan Vrangel oroliga egalik qilish uchun uzoq vaqtdan beri bahslashib keladi. Buyuk Britaniya 1916-yilda orolga da’vogarlik qilgan, 1924-yilda Qo‘shma Shtatlar u yerga o‘z bayrog‘ini o‘rnatgan, biroq uch kundan so‘ng u yerda Rossiya bayrog‘i hilpiragan. Rossiya 1916, 1924 va 1926-yillarda orolni o‘ziga qo‘shib olishga da’vo qilgan, 1927-yilda esa u yerda aholi manzilgohiga asos solgan, lekin Qo‘shma Shtatlar bu anneksiyani tan olishdan bosh tortgan. Gavayi boyskautlarining Beyker, Jarvis va Houland orollariga uyushtirgan lager yurishlari bu marjon dog‘lariga rasmiy nomlar berib, ularning kashf etilishini egallab olish bilan to‘ldirdi va skautlarning xayrli ishlari ro‘yxatiga kiritildi. Bermud va Azor orollari, Yashil Burun, Muqaddas Yelena, Vozneseniye, Tristan-da-Kunya, Fernando-de-Noronya va Muqaddas Pavel orollari kelajakdagi ehtimoliy havo yo‘llarida joylashgan, Miduey, Ueyk va Guam esa Qo‘shma Shtatlardan Filippin sari yo‘lni ko‘rsatib turadi. Hozirgacha jahon savdosidan chetda qolib kelgan, Nyu-Yorkdan Yevropaga to‘g‘ri havo yo‘lida yotgan Shimoliy Sibir, Irlandiya va Grenlandiya kabi hududlar jahon savdo oqimidan yiroqda emas, aksincha uning markazida bo‘lib qoladi.

Biroq yangi transport vositalari tufayli, bu yo‘nalish o‘zgarishini nazarda tutmasa ham, ayni geografik mavqe boshqacha strategik va siyosiy ahamiyat kasb etadi. Chunki masofa millarda emas, soatlarda, shu sababli ham harakatlanishning aniq imkoniyatlari nuqtayi nazaridan o‘lchanadi. Biz ot-aravadan temir yo‘l, avtomobil va traktor orqali samolyot hamda dirijablgacha, dengizda esa yelkanli kemadan parom va bug‘li kema orqali gidroplan hamda dengiz dirijabligacha bo‘lgan transport vositalari rivojlanish yo‘lini bosib o‘tganimiz sayin masofalar muttasil qisqarib bordi. XVIII asrning ikkinchi yarmida Atlantika okeanining kengligi olti haftalik masofaga teng bo‘lib, Qo‘shma Shtatlar Yevropadan deyarli uzilib qolgan edi. Ayni shu okeanning kengligi hozir uch kunlik yo‘lga teng, Parijda dam olish kunlarini o‘tkazish esa Nyu-Yorkning tinib-tinchimas fuqarosi uchun unchalik olis istiqbol bo‘lmay qoldi.

Yunonlar forslar ustidan g‘alaba qozongach, hech bir fors armiyasi sohilga ot yigirma to‘rt soatda chopib o‘tadigan masofadan yaqinroq kelmasligi shartini qo‘yganlarida, o‘zlari uchun yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlagan edilar. Bugungi kunda xuddi shu shart eng chopag‘on fors otining harakat radiusi (cruising radius) belgisidan ancha uzoqdagi chiziqdan qilinadigan turk havo hujumiga qarshi deyarli himoya qila olmas edi (sharhlarga qarang, III). Britaniya floti bilan mustahkamlangan La-Mansh bo‘g‘ozi hatto eng tezyurar kemalar paydo bo‘lganidan keyin ham britaniyaliklar o‘zlarini xavfsiz his qiladigan to‘siq bo‘lib qolaverdi. Aviatsiya nuqtayi nazaridan esa, London hozirda xuddi qit’ada joylashgandek hujumdan himoyalanmagan.

Bu holat qurol-yarog‘ sohasidagi texnologik yutuqlarni qo‘llash natijasi bo‘lib, bunday yutuqlar u yoki bu hududning strategik, binobarin, siyosiy ahamiyatida tezkor o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Havodagi harbiy harakatlar paydo bo‘lguniga qadar harbiy-dengiz bazalari, agar flotni o‘zining quruqlikdagi istehkomlari bilan himoya qila olgan taqdirdagina, o‘z vazifasini bajara olardi. Ochiq dengizdagi orollar yoki kuchsiz davlatlar yaqinidagi yarim orollarning tor chiqib turgan qismlari bunday maqsadlar uchun juda qulay bo‘lib, britaniyaliklar va boshqa dengiz qudratiga ega davlatlar orasida juda xaridorgir edi. Urushdan keyingi davrda bomba hujumi, asosan, qiruvchi samolyotlarning qarshi hujumiga tayanadigan havo hujumidan mudofaaga nisbatan taktik ustunlikka ega bo‘ldi. Bu esa nishongacha bo‘lgan masofa tegishli tarzda oldindan ogohlantirish imkonini berishini taqozo etardi. Biroq ko‘plab olisdagi harbiy-dengiz bazalari mudofaaning soddaligi kichik hajm bilan ta’minlanadigan o‘zgacha taktik sharoitlarda qo‘lga kiritilgan edi. Hozirgi sharoitda, agar yaqin atrofda ehtimoliy dushmanning mahalliy havo kuchlaridan ustun turadigan aviatsiyasi mavjud bo‘lsa, bunday bazalar flotni langarda saqlash uchun deyarli xavfsiz joy bo‘la olmaydi. Bunday vaziyatda Maltaning o‘zgargan mavqei zamonaviy Italiya-Britaniya diplomatiyasiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Nafaqat Malta, balki Adan ham Efiopiya bosib olinganidan so‘ng shunday o‘zgarishga yuz tutdi, kelajakda esa Gibraltar va Gonkong ham ayni shu muammolarga duch kelishi mumkin. Biroq, agar zenit qurollarining yanada takomillashuvi kichik hududlardagi bazalarni yetarli darajada himoya qilish imkonini bersa, bu maskanlar o‘zining avvalgi ahamiyatini qayta tiklashi mumkin.

Avvalgi sahifalarda geografiyaning tashqi siyosatni qanday belgilashi tahlil qilindi. Biz hudud hajmining ta’sirini va uning iqlim, relyef, texnologik yutuqlarga qarab o‘zgarishini, shuningdek, joylashuvning ahamiyatini hamda kuch markazlarining siljishi, aloqa yo‘llarining o‘zgarishi va transport vositalari hamda qurol-yarog‘ sohasidagi yangi ixtirolar tufayli uning qanday o‘zgarishini ko‘rsatib berdik. Asosiy urg‘u dunyodagi joylashuvga qaratilgan edi, demak, biz hali tashqi siyosatning eng bevosita omili – mintaqadagi joylashuvni ko‘rib chiqishimiz kerak. Biroq shunday bir haqiqat ayonki, agar xalqaro huquq tadqiqotchisi o‘zini ma’lum darajada chetga olishi mumkin bo‘lsa, xalqaro siyosat tadqiqotchisi geografiyani asosiy voqelik sifatida tan olib, u bilan ishlashga majbur bo‘ladi.

PS: maqoladagi rasmlar o`quvchida tasavvur paydo qilish uchun tarjimon tomonidan tayyorlandi.