So'nggi oylarda Toshkentda kuryerlarga qarshi reydlar odatiy manzaraga aylandi. Bir kuni chiroq yo'qligi uchun, ertasiga nur qaytargich yoki tonirovka uchun, keyin yo'lovchi olib yurgani uchun jarima. Skuter jarima maydonchasiga ketadi, kuryer esa o'sha kuni pulsiz qoladi.
Shu fonda bir savol tug'ildi. Elektrosamokat yoki elektrovelosiped minish uchun ham endi "prava" kerakmi? Javob oddiy emas. Uni topish uchun 2024 yildan beri qabul qilingan hukumat qarorlarini birma-bir ochib ko'rishga to'g'ri keldi.
Bu hujjatda uch narsani ko'rsatmoqchiman. Talab qaysi hujjatlar bilan va qanday yo'l bilan kiritilgan. Davlat buni nima bilan asoslagan. Va eng muhimi, bu asoslarni raqamlar tasdiqlaydimi yoki yo'qmi.
Bu talab bitta qaror bilan emas, ikki yil davomida bosqichma-bosqich, deyarli sezdirmasdan kiritilgan. Zanjir quyidagicha.
| Hujjat | Sana | Nimani o'zgartirdi |
|---|---|---|
| Vazirlar Mahkamasining 429-son qarori | 2024 yil 17 iyul | Moped va skuterlar uchun yosh chegarasi va haydovchilik guvohnomasi talabi belgilandi, YHQda ular "A" toifaga kiritildi |
| Vazirlar Mahkamasining 224-son qarori | 2025 yil 12 aprel | Talabning kuchga kirishi 1 martdan 1 oktabrga surildi |
| Vazirlar Mahkamasining 676-son qarori | 2025 yil 25 oktabr | "A1" kichik toifa joriy etildi va unga mopeddan ham kichikroq transport qo'shildi |
| Vazirlar Mahkamasining 125-son qarori | 2026 yil 30 mart, kuchga kirgan sanasi 1 aprel | Yo'l harakati qoidalarining 6 va 8-bandlari o'zgartirildi, yangi toifa qoidalarga rasman kiritildi |
Eng qiziq joyi 676-son qarorda. Unda "A1" toifa nafaqat moped va skuterlar uchun, balki tezligi soatiga 25 kilometrdan oshmaydigan, dvigateli 25 kub santimetrgacha yoki quvvati 0,25 kilovattgacha bo'lgan "kichik hajmdagi mototransport vositalari" uchun ham joriy etilgan. Ilgari bunday transportdan hech qanday guvohnoma so'ralmasdi.
O'shanda buni deyarli hech kim payqamadi. Chunki qaror jamoatchilikka "yengillik" sifatida taqdim etildi. Avtomaktabda o'qish shart emas, testda 20 savoldan 16 tasiga to'g'ri javob bersang bo'ldi, degan gaplar oldinga chiqdi.
Keyin 2026 yil 30 martda 125-son qaror chiqdi. Uning nomi umuman boshqa narsa haqida, ya'ni yo'l harakati qoidabuzarligi uchun javobgarlikni avtomobil egasidan uni boshqargan haydovchiga o'tkazish tartibi haqida. Ammo shu qarorning ikkinchi ilovasi ichida Yo'l harakati qoidalariga "kichik hajmdagi mototransport vositalari" degan yangi tushuncha qo'shilgan va ular "A1" toifaga yozib qo'yilgan.
Boshqacha aytganda, kuryerlar hayotiga bevosita ta'sir qiladigan norma mutlaqo aloqasiz nomli hujjatning ilovasiga joylab yuborilgan. Uni topish uchun maxsus qidirish kerak. Oddiy fuqaro, hatto kuryerning o'zi ham, bu haqda bilishi deyarli mumkin emas edi.
Yana bir nozik nuqta bor. O'sha ilovada 683-son qaror bilan tasdiqlangan transportni ro'yxatdan o'tkazish nizomiga ham shu toifa qo'shilgan. Demak, gap faqat guvohnoma haqida emas, kelajakda davlat raqami masalasi ham ko'ndalang bo'lishi mumkin. Bu bandning aniq mazmunini asl matn bilan alohida solishtirib chiqish lozim.
Rasmiy tushuntirish xatini ochiq manbalardan topa olmadim. Na regulation.gov.uz portalida, na lex.uz bazasida 676 va 125-son qarorlar loyihasining asoslantirish materiali ko'rinmadi. Shuning uchun qo'limizda bor yagona rasmiy izoh bu 676-son qarorning muqaddimasi.
Unda qaror qabul qilinishiga to'rtta sabab ko'rsatilgan. Aholining daromad manbalarini oshirish, yoshlar va ishsiz fuqarolar bandligi uchun qo'shimcha imkoniyat yaratish, guvohnoma toifalarini xalqaro standartlar asosida kengaytirish hamda odam o'limiga sabab bo'layotgan qo'pol qoidabuzarliklarning oldini olish. Taklif kimdan chiqqani ham qarorda yozilgan, ya'ni Ichki ishlar vazirligi, Transport vazirligi, Strategik islohotlar agentligi va "keng jamoatchilik".
Endi shu sabablarni birma-bir haqiqat bilan solishtirib ko'raylik.
Qarorning o'zi bandlikni oshirish maqsadida qabul qilinganini aytadi. Lekin amalda u ilgari hech qanday ruxsatnomasiz ishlash mumkin bo'lgan transport turiga yangi to'siq qo'ydi. Bu to'siqning narxi besh million so'mdan oshadi, bu haqda pastda alohida to'xtalaman. 130 mingga yaqin kuryer uchun bu bandlikni oshirish emas, aksincha, unga kirish eshigini toraytirishdir.
Bu da'vo eng zaif joy. Yo'l harakati to'g'risidagi Vena konvensiyasida "A1" toifa dvigateli 50 dan 125 kub santimetrgacha bo'lgan yengil mototsikllar uchun belgilangan. Bizda esa xuddi shu nom 25 kub santimetrgacha bo'lgan, soatiga 25 kilometrdan tez yurmaydigan transportga berilgan.
Yevropa amaliyotida quvvati 0,25 kilovatt va tezligi soatiga 25 kilometrgacha bo'lgan elektr yordamchi transport odatda velosiped hisoblanadi. Ya'ni dunyoda guvohnoma talab qilinmaydigan chegara bizda aynan guvohnoma talab qilinadigan chegaraga aylangan. Xalqaro standartga yaqinlashish emas, undan teskari tomonga ketish kuzatilyapti.
Yangi ta'rifda pastki chegara yo'q. Matnda tezligi 25 kilometrdan oshmaydigan, 25 kub santimetrgacha dvigatelli "yoki" 0,25 kilovattgacha quvvatli transport deyilgan. "Yoki" bog'lovchisi tufayli mezonlardan bittasiga mos kelishning o'zi yetarli bo'lib qolishi mumkin.
Yo'l harakati xavfsizligi xizmati elektrosamokat, segvey kabi individual harakatlanish vositalari bu talabdan ozod ekanini alohida tushuntirdi. Ammo pedalli elektrovelosiped haqida hech narsa demadi. Uning individual harakatlanish vositalari ro'yxatida yo'qligi sababli formal jihatdan u ham "A1" doirasiga tushib qolishi ehtimoli bor. Inspektor uchun bu keng talqin imkoniyati, fuqaro uchun esa noaniqlik.
To'rtinchi sabab, ya'ni o'limga olib keladigan qoidabuzarliklarning oldini olish, eng jiddiy asos bo'lishi kerak edi. Biroq qarorda bunga birorta raqam keltirilmagan. Bu masalani keyingi bo'limda alohida ko'rib chiqaman.
Taqqoslash uchun aytib o'tay. 2023 yilda shunga o'xshash yo'l harakati qoidalari loyihasi muhokamaga qo'yilganida, uning asoslantirishida yagona dalil sifatida Toshkentda iyun oyidan beri o'tkazilgan reydlarda elektrosamokat haydovchilari 190 marta qoida buzgani keltirilgan edi. Ya'ni o'shanda ham asos chuqur tahlil emas, reyd hisoboti bo'lgan.
Ochiq manbalarda ikki xil statistika bor. Biri Yo'l harakati xavfsizligi xizmatiniki, ikkinchisi Yandex Uzbekistan vitse-prezidenti e'lon qilgan ma'lumotlar.
Rasmiy ma'lumotga ko'ra, 2025 yilning sakkiz oyida skuter va mopedlar ishtirokida 300 dan ortiq yo'l-transport hodisasi sodir bo'lgan. Ularda 53 kishi halok bo'lgan, 259 kishi jarohat olgan. Har bir o'lim fojia, buni inkor etib bo'lmaydi.
Lekin bu raqamlar tezligi soatiga 25 dan 50 kilometrgacha bo'lgan moped va skuterlarga tegishli. Yangi qo'shilgan, tezligi 25 kilometrdan oshmaydigan kichik transport bo'yicha alohida statistika hech qayerda e'lon qilinmagan. Demak, talabni aynan shu toifaga kengaytirishni oqlaydigan raqam ochiq manbalarda yo'q.
Yandex vakili keltirgan 2026 yil ma'lumotlari manzarani yanada aniqroq qiladi.
| Ko'rsatkich | Qiymat |
|---|---|
| Yil boshidan reydlarda aniqlangan qoidabuzarliklar | 23 785 ta |
| Kuryerlarga yozilgan jarimalar summasi, jarima maydonchasi xarajatlarisiz | qariyb 4,7 mlrd so'm |
| Ulardan hujjat yo'qligi bilan bog'liqlari | 1 890 ta, taxminan 8 foiz |
| Yil boshidan qayd etilgan jami YTH | 3 493 ta |
| Ulardan mopedlar ishtirokidagilari | 6 foizdan kam, ya'ni 210 tadan oz |
| O'lim bilan yakunlangan YTH | 1 286 ta |
| Ulardan mopedlar ulushi | 3,8 foiz, taxminan 49 holat |
Bu jadvaldan ikki xulosa chiqadi.
Birinchisi, reydlarda aniqlanayotgan qoidabuzarliklarning katta qismi hujjat bilan emas, Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning 138-moddasi 1, 3 va 5-qismlari bilan bog'liq. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan holatlarga qaraganda, gap ko'pincha chiroq, nur qaytargich, tonirovka, yo'lovchi kabi rasmiy kamchiliklar haqida bormoqda. Ularning hammasi ham yo'lda real xavf tug'diravermaydi.
Ikkinchisi, mopedlar halokatli hodisalarning 4 foizga ham yetmaydigan qismini tashkil etadi. Bu muammoni e'tiborsiz qoldirish uchun asos emas. Lekin kuryerlarni yo'llardagi xavfning asosiy manbai sifatida ko'rsatishga ham asos bo'la olmaydi.
Nazorat kerak, ammo u xavf darajasiga mutanosib bo'lishi kerak. Mast holda rulga o'tirgan yoki qoidani muntazam buzayotgan kishiga qattiq chora ko'rish to'g'ri. Biroq reydlarning asosiy natijasi qonuniy ishlayotgan, soliq to'layotgan odamlardagi rasmiy kamchiliklarni sanashdan iborat bo'lib qolsa, tizim yo'lni xavfsizroq qilish bilan emas, hisobot uchun ko'rsatkich yig'ish bilan band bo'lib qoladi. Bugun 23 ming qoidabuzarlik ko'rsatiladi, ertaga undan ko'prog'i talab qilinadi.
"A1" olish uchun avtomaktabda o'qish shart emas, bu rost. Lekin "yengillik" degan so'z narxni yashirib turibdi. Bugungi holatda xarajatlar taxminan quyidagicha.
| Xarajat | Taxminiy summa |
|---|---|
| 083/h shakldagi tibbiy ma'lumotnoma | 100 dan 300 ming so'mgacha |
| Nazariy va amaliy imtihon, imtihon markazida | har biri 1,5 mln, jami taxminan 3 mln so'm |
| Guvohnoma uchun davlat boji | 618 ming so'm, my.gov.uz orqali 576 800 so'm |
| Transportni ro'yxatdan o'tkazish va davlat raqami | 2025 yilda 1 425 ming so'm edi, BHM oshgani sababli hozir biroz ko'proq |
| Jami, imtihondan birinchi urinishda o'tilsa | taxminan 5 dan 5,5 mln so'mgacha |
Imtihon narxi bo'yicha ma'lumot asosan xususiy saytlardan olingan. "A1" uchun alohida rasmiy tarif topilmadi, shuning uchun bu qatorni Ichki ishlar vazirligi buyrug'i bilan tekshirish kerak. Imtihondan yiqilgan har bir urinish yana qariyb 1,5 mln so'm qo'shadi.
Endi bu summani kuryer daromadi bilan solishtiraylik. Ish e'lonlarida kuryerga kuniga 250 dan 400 ming so'mgacha daromad va'da qilinadi. Demak, faqat ruxsatnoma uchun kuryer ikki-uch haftalik ishini berishi kerak. Bunga skuter narxi, ijara, jarima va maydoncha xarajatlari kirmaydi.
Xalq demokratik partiyasi 2025 yil kuzida shu xavotirni ochiq aytgan edi. Partiya talab muddatini keyinga surish hamda guvohnoma va davlat raqami to'lovlarini qayta ko'rib chiqishni taklif qilgan. Bu taklifdan keyin to'lovlar kamaymadi, aksincha, talab doirasi kengaydi.