1988 yilda harbiy tarixchi Jeyms Stoksberi demokratiyalar yo “professionallar”ga topshirilgan va oddiy fuqarolarni jalb qilmaydigan kichik urushlar, yo butun jamiyatni safarbar etadigan juda katta urushlarni olib borishga juda usta ekanligini kuzatgan edi. Uning fikricha, bunday demokratiyalar ba’zilar urushga ketib, ba’zilar uyda qoladigan o‘rta miqyosdagi urushlarni olib borishda jiddiy muammolarga duch keladi.

O‘rta miqyosdagi urushlar ulkan vayronagarchilik va qon to‘kilishiga sabab bo‘ladigan darajada katta, biroq butun ichki frontni jalb qilmaydigan darajada kichikdir. Ularni harbiy nazariyotchi Karl fon Klauzevits ta’riflagan cheklangan urush bilan adashtirmaslik kerak. Cheklangan urushda maqsad dushmanni yo‘q qilish emas, balki unga shunchaki ziyon yetkazish bo‘lishi mumkin. Cheklangan urush oldindan rejalashtirilgan bo‘lsa, o‘rta miqyosdagi urush aslida kichik bo‘lishi ko‘zda tutilgan urushdan kelib chiqadi. Generallar va siyosiy rahbarlar cheklangan urushda nima qilayotganini biladi. Bugungi o‘rta miqyosdagi urushlarda esa AQSH rahbarlari nima qilayotganini bilmaydi.

O‘n minglab AQSH askarining o‘limiga yoki yaralanishiga sabab bo‘lgan hamda har ikki tomonda son-sanoqsiz qurbonlarga olib kelgan Yaqin Sharqdagi “abadiy urushlar” deb ataluvchi mojarolarni shunchaki o‘rta miqyosli deb hisoblash noqulay tuyulishi mumkin. Ammo Stokesburyning fikri taqqoslashga asoslanadi. Afg‘oniston va Iroqdagi, shuningdek, Koreya va Vetnamdagi urushlar qanchalik dahshatli bo‘lmasin, ularni XX asrdagi ikki buyuk jahon urushiga tenglashtirib bo‘lmaydi. Ularni, shuningdek, 1983 yilda Grenadaga va 1989 yilda Panamaga bostirib kirish kabi kichik urushlar guruhiga ham kiritib bo‘lmaydi. Bu voqealar bir necha kun gazeta sarlavhalaridan tushmagan bo‘lsa-da, aslida imperiyaning politsiya amaliyotlaridan boshqa narsa emas edi. AQSHning 1995 yilda Bosniya va 1999 yilda Kosovodagi harbiy aralashuvlarida ham amerikaliklar orasida qurbonlar soni juda oz bo‘lgan va ular asosan qat’iy cheklovlar doirasida o‘tkazilgan havo operatsiyalaridan iborat edi.

Qo‘shma Shtatlar uchun o‘rta miqyosli urushlar o‘ziga xos muammo tug‘diradi. Ular prezidentlik ma’muriyatlarini barbod qilish bilan birga, Amerika jamoatchiligining hukumatning tashqi siyosat yuritish qobiliyatiga bo‘lgan ishonchiga putur yetkazadi. Go‘yoki Amerika xalqi o‘rta miqyosli urushlardan charchagan va ularni boshqa hech qachon takrorlashni istamaydigandek. Aslida, Qo‘shma Shtatlar ishtirok etgan so‘nggi o‘rta miqyosli urushlarning har biridan so‘ng jamoatchilik ham, siyosatchilar ham bunday urushlarga chek qo‘yilganini e’lon qilgan. Bu, ayniqsa, yuqori martabali siyosatchilarning obro‘siga putur yetkazgan Vetnam va Iroq urushlaridan keyin yaqqol namoyon bo‘ldi. Shunga qaramay, Qo‘shma Shtatlar yana shunday bir urush ostonasida turgan bo‘lishi mumkin. Agar ruhoniylar rejimi AQSH prezidenti Donald Tramp talab qilganidek taslim bo‘lmasa, Tramp ma’muriyatining Erondagi urushi o‘rta miqyosli urushga aylanib ketish ehtimoli bor. AQSH va Isroilning davomli bombardimonlari esa Eronda anarxiyaga olib kelishi va Fors ko‘rfazidagi vaziyatni beqarorlashtirishi mumkin. Mavjud tartibni ag‘darish bilan yangi, ancha bo‘ysunuvchan tuzumni o‘rnatish o‘rtasidagi masofa juda katta bo‘lishi mumkin.

Qo‘shma Shtatlar dunyoda de-fakto imperiya sifatida mavjud va muvaffaqiyatsiz urushlar imperializm tarixining ajralmas qismiga aylangan. Imperializmning mohiyati imperiyani o‘z milliy manfaatlari uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lmasa-da, potentsial foyda keltirishi mumkin bo‘lgan hududlarga jalb etishdan iborat. Davlat amaldorlariyu oddiy fuqarolar bunday holat boshqa takrorlanmasligini aytib tursalar-da, davriy ravishda o‘rta miqyosdagi urushlarda qayta-qayta ishtirok etish AQSHning hozirgi imperial holatini aks ettiradi. Agar yetakchilar ehtiyot bo‘lmasalar, bu kabi o‘rta miqyosdagi urushlar Qo‘shma Shtatlarni zaiflashtirib, pirovardida uning tanazzuliga sabab bo‘ladi.

XATARLI YANGILISH HISOB-KITOBLARI

Inqirozlarga moil dunyoda Amerika Qo‘shma Shtatlari kabi qudratli davlat shunchaki chetga chiqib tura olmaydi, o‘zini pana tuta olmaydi yoki doim boshqalarning chora ko‘rishini kutib o‘tira olmaydi. Iroq bosqinidan so‘ng ayrim tahlilchilar “ixtiyoriy urushlar” va “majburiy urushlar” tushunchalarini ajratib ko‘rsatishdi. Biroq bunday farqlashning o‘zi yetarli emas. Garchi bu dixotomiya masalaga oydinlik kiritishga yordam bersa-da, u barcha dardga davo bo‘la olmaydi. Urush, to muvaffaqiyatsizlikka uchragunicha, majburiydek tuyulishi mumkin; shundan keyingina unga ixtiyoriy urush sifatida qaraladi. Klauzevits yozganidek: “Urush – bu noaniqlik saltanatidir; urushdagi harakatlar asoslanadigan narsalarning to‘rtdan uch qismi kattaroq yoki kichikroq noaniqlik pardasi ortida yashirin bo‘ladi.

” Prezident ko‘pincha dunyoning narigi chekkasidagi real vaziyat haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lmaydi, biroq u baribir urushga kirish yoki kirmaslik haqida qat’iy qaror qabul qilishiga to‘g‘ri keladi. Bu qarori uchun esa uni keyinchalik voqealarga tarixiy nuqtayi nazardan qaray oladigan odamlar hukm qiladi.

Bunday sharoitda qaror qabul qilish jiddiy xato hisob-kitoblarga olib kelish xavfini tug‘diradi. Yadro quroliga ega radikal unsurlar va teokratlar xavfli ekaniga ko‘pchilik qo‘shilsa-da, ularga qarshi qachon harbiy chora ko‘rish masalasi bunchalik oddiy emas. Iroq urushi haddan tashqari shoshma-shosharlik bilan harakat qilish ahmoqlik ekanini isbotladi. Garchi Eron rejimi 2026 yilga borib yadroviy salohiyatga erishishga 2003 yildagi Iroq rahbari Saddam Husaynga qaraganda ancha yaqin turgan bo‘lsa-da, Tramp ma’muriyati ehtimol yaratganidek, bu yutuq o‘rta miqyosdagi urush xavfini oqlaydimi-yo‘qmi, hozircha noaniq.

Xitoy va Tayvan bilan bog‘liq ziddiyatlar xato hisob-kitob qilish ehtimoli ham yuqori, ham xavfli bo‘lgan ssenariylarda qaror qabul qilish naqadar murakkab ekanini ko‘rsatadi. Tinch okeanining g‘arbiy qismi AQSH manfaatlari uchun Ukraina va Yaqin Sharqqa nisbatan ancha muhimroq. Yaqin Sharqdagi “abadiy urushlar” umuman olganda moliya bozorlariga cheklangan ta’sir ko‘rsatdi va bu bozorlar so‘nggi o‘n yilliklarda mintaqadagi geosiyosiy beqarorlikni allaqachon o‘z narxlarida aks ettirgan. Agar dunyoning eng muhim yuk tashish yo‘llari, ta’minot zanjirlari va iqtisodiyotlari joylashgan Tinch okeanining g‘arbiy qismida bevosita urush boshlanib qolsa, vaziyat butunlay boshqacha tus olgan bo‘lardi. Agar mukammal darajada rejalashtirilmasa, Tinch okeanidagi urush, birinchi navbatda iqtisodiy oqibatlari, qolaversa, yarimo‘tkazgichlar kabi hayotiy muhim materiallarning yo‘q qilinishi tufayli, oddiy amerikalik uchun Afg‘oniston, Iroq va Vetnamdagi urushlar keltirgan xato hisob-kitoblar va fojialar miqyosidan ham oshib tushishi mumkin. Shunga qaramay, Pekin ham, Vashington ham bunday mojaroga tayyorgarlik ko‘rishda davom etmoqda, bu esa uning bir kun kelib yuz berish ehtimolini oshiradi. Tayvan va Janubiy Xitoy dengizi uchun urushga, ehtimol hatto o‘rta miqyosdagi urushga kirishish oson. Biroq bunday urushni tugatish ancha qiyin. Uning qanday yakun topishi va qanday ko‘rinish olishi Xitoyda anarxiya va kommunistik boshqaruvning barham topishidan tortib, jahon fond bozorlari qulaganidan so‘nggi holdan toyish tufayli tuzilgan harbiy sulhgacha bo‘lgan keng doirani qamrab oladi. Tayvan borasida qisqa va keskin mojaroga oid barcha puxta harbiy o‘yinlarga qaramay, haqiqiy urushlar o‘z-o‘zidan keng qamrovli voqelikka aylanib ketish xususiyatiga egadir.

Shimoliy Koreya bilan mojaro ham bir kun kelib o‘rta miqyosdagi urushga aylanib ketishi mumkin. Mamlakatda ishonchli ijtimoiy tashkilotlar yo‘q, chunki u yerda fuqarolik jamiyati unsurlari mavjud emas. Shu sababli, rejimni ag‘darish xavfini tug‘diradigan har qanday mojaro mamlakat ichida tartibsizliklarni keltirib chiqarish bilan ham tahdid soladi. Bu tartibsizliklar ortidan, ehtimol, xalqaro hamjamiyatning (xususan, Qo‘shma Shtatlarning) aralashuvi, balki hatto demokratiya qurishga da’vatlar yangrashi mumkin. Shimoliy Koreya yetakchisi Kim Chen In xavfsizlik kuchlaridan omon qolgan guruhlar esa o‘zaro fuqarolar urushini boshlab yuborishi, bunda boshqa jahon kuchlari taraf tanlashda yaxshi imkoniyatlarga ega bo‘lmay qolishi ehtimoli bor.

XATARLI SPIRALLAR

Tramp cheksiz urushlarga chek qo‘yishga va’da bergandi. Biroq, puch ritorika, puxta o‘ylanmagan rejalar, siyosiy intizomning yo‘qligi hamda beqaror dunyoda har qanday yetakchi yo‘l qo‘yishi mumkin bo‘lgan oddiy xatolar va yanglish hisob-kitoblar tufayli u o‘zi bilmagan holda yangi urushlarga kirib qolmoqda. Uning ma’muriyati Eronga qarshi safarbar qilingan ulkan havo va dengiz kuchlari tarkibiga ko‘p sonli quruqlik qo‘shinlarini kiritmadi. Ammo bosqichma-bosqichlikning sirpanchiq yo‘li muammo tug‘diradi. Agar Eronda fuqarolar urushi yoki shunga o‘xshash biror holat yuzaga kelsa, ma’muriyat biror tarafga yordam berish uchun maxsus kuchlar va maslahatchilarni yuborishga majbur bo‘lishi mumkin. Vaziyatning keskinlashuv xavfi shu nuqtadan spiral shaklida kuchayib boradi. Vetnamdagi urushning o‘rta miqyosli urushga aylanishi uchun bir necha yillar kerak bo‘lgan, bu butun Kennedi ma’muriyati va Jonson ma’muriyatining dastlabki davrini qamrab olgan edi. Erondagi vaziyat ham xuddi shunday yo‘nalishda rivojlanishi ehtimoldan xoli emas.

Eron Tramp davrida nazoratdan chiqib ketishi mumkin bo‘lgan yagona ziddiyat emas. Shuningdek, ma’muriyat Tramp rasman terrorchi tashkilotlar deb e’lon qilgan Meksikadagi narkokartellar bilan urush xavfiga ham duch kelmoqda.

Kartellar bilan harbiy mojaro tartibsiz, charchatadigan, o‘rta miqyosli urushning barcha belgilariga ega bo‘lardi: unda dushmanni aniqlash qiyin, ularni butunlay mag‘lub etish esa deyarli imkonsiz bo‘ladi. Tramp ma’muriyatining Venesuelada prezident Nikolas Maduroni ag‘darishga qaratilgan harbiy harakatlari va Nigeriyadagi raketa zarbalari ham 2003 yildagi Iroq voqealari kabi noaniq va oldindan aytib bo‘lmaydigan ichki omillarga bog‘liq mojarolarning navbatdagi misollaridir. Post-Maduro Venesuelasi oxir-oqibat yaxshi faoliyat yurituvchi demokratiyaga aylanishi mumkin, biroq anarxiyaga ham yuz tutishi ehtimoli bor. Nigeriyada esa Tramp ma’muriyati nasroniylarga qarshi ichki hujumlar, ayniqsa, chekka hududlarda Nigeriya davlatining o‘zi sekin va murakkab tarzda yemirilayotganining bir qismi ekanini va bu holat kengroq urushga aylanib ketish salohiyatiga ega ekanini anglamayotganga o‘xshaydi.

Kichik urush yoki harbiy harakatning o‘rta miqyosli urushga aylanib ketishi mumkinligining xavfli belgisi – bu geosiyosat haqida haddan tashqari ko‘p, mahalliy madaniy va siyosiy sharoitlar haqida esa yetarlicha gapirilmasligidir. Tarixchi Barbara Takmanning ta’kidlashicha, agar Qo‘shma Shtatlar geosiyosiy jihatdan kamroq, mahalliy darajada ko‘proq fikr yuritganida, Vetnamda ancha yaxshi natijalarga erishgan bo‘lardi. AQSH tashqi siyosatidagi eng yirik fiaskolar siyosatchilarning ko‘pincha o‘zlari to‘g‘ri boshqara olmaydigan mintaqaviy va global oqibatlarga haddan ortiq berilib ketib, joylardagi muhim sharoitlarni e’tiborsiz qoldirgani tufayli yuz bergan. Vetnamda AQSH rahbarlari vetnam millatchiligining tarixi va tabiatini nazardan chetda qoldirgan bo‘lsa, Iroqda bu mazhabchilik edi. Takman yetakchilarni buyuk strateglar yoki demokratiya targ‘ibotchilaridan ko‘ra, hududiy mutaxassislarga ko‘proq ishonishga undagan. Uning kuzatishicha, chuqur va o‘ziga xos madaniy bilimlar statistik ko‘rsatkichlar va mavhum rejalardan ancha foydaliroqdir.

O‘rta miqyosli urushlar ko‘pincha intervensiya yordam berishi ko‘zlangan joy haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlardan kelib chiqadi. Demak, eng muhimi, aralashayotgan mamlakat nimaga bosh suqayotganini bilishi kerak. Bu oson tuyulishi mumkin, lekin siyosatni shakllantirishning eng qiyin qismi bo‘lishi ham mumkin. Madaniy masalalar va tafovutlarni ko‘tarish nozik masala, chunki bu xurofot sifatida osonlikcha noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin va bu odamlarni joylardagi voqelik haqidagi tanqidiy suhbatlardan qochishga undaydi. Vaholanki, aynan shunday muhokamalar qudratli davlatni muammolardan asrab qolishi mumkin. AQSH Davlat departamentining Xitoy bo‘yicha mutaxassislari 1949 yilda Xitoyda kommunistlar hokimiyatni egallashidan bir necha yil avval bu haqda ogohlantirgan edi. O‘sha voqelikni tan olmaslik va kommunistik rejim, garchi shafqatsiz bo‘lsa-da, u bilan o‘z vaqtida munosabat o‘rnatmaslik keyinchalik AQSHning Koreya va Vetnamda kommunizmni jilovlashga qaratilgan sa’y-harakatlarida o‘z rolini o‘ynadi. Shuningdek, Davlat departamentidagi mahalliy madaniyat va sharoitlarni yaxshi bilgan Yaqin Sharq bo‘yicha mutaxassislar ham 2003 yilda AQSHning Iroqqa harbiy aralashuvidan ogohlantirgan edi.

QOYA TOMON YO‘LLAR

Bunday vaziyatlarda doimo soxta sharaf — tahqirlangan g‘ururga javoban zo‘ravonlik bilan munosabat bildirish ishtiyoqi xavfi yashirinib yotadi. Tarix boshlangandan beri katta-yu kichik kuchlar shunga moil bo‘lib kelgan. Yunon tarixchisi Fukidid or-nomusni davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarning asosiy sabablaridan biri sifatida ko‘rsatgani bilan mashhur. Bugungidek shafqatsiz va notinch dunyoda davlatlarning sh’aniga gohida putur yetadi — masalan, odamlarni garovga olish yoki urush girdobidagi mamlakatda elchixonani qamal qilish orqali. Bunday paytlarda rahbarlar ko‘pincha kuch ishlatib aralashish vasvasasiga tushadi. Trampning shaxsiy haqoratlarga keskin munosabat bildirishdek xavfli odati bor va bu harbiylarning haddan tashqari shiddatli javobiga olib kelishi mumkin.

Vaziyatni keskinlashtiruvchi, hissiyotli ritorika kichik urushlarning o‘rta miqyosdagi urushlarga aylanib ketishiga turtki bo‘lishi mumkin. Masalan, 2004 yil mart oyida Iroq g‘arbidagi Falluja shahrida AQSHning to‘rt nafar xususiy pudratchisi o‘ldirilib, yoqib yuborildi va ko‘prikka osib qo‘yildi. Falluja AQSH harbiy ishg‘oliga ayniqsa dushmanona munosabatda bo‘lishi bilan nom qozongan edi va dengiz piyodalari korpusi zobitlari shaharni egallash yoki boshqarish uchun taktik zarurat yo‘qligi sababli uni o‘rab olishni tavsiya qilishdi. Biroq AQSH armiyasi va Jorj Bush ma’muriyatining yuqori martabali amaldorlari Amerikaning sh’ani kamsitilgani uchun Fallujaga saboq berib qo‘yish kerak, deb hisobladi.

Keyinchalik shaharning bosib olinishi o‘nlab dengiz piyodasining halok bo‘lishiga olib keldi va o‘sha yilning noyabr oyidagi ikkinchi jangda qurbonlar soni yanada ortdi. Fallujadagi voqealar rivoji shuni isbotlaydiki, kuch qanchalik katta bo‘lsa, u o‘zini shunchalik ko‘p tiyishi kerak. Kichik va hatto o‘rta miqyosdagi urushlardan qochish ana shunday vazminlikdan boshlanadi.

Quruqlikdagi harbiy harakatlar ayniqsa xavflidir, chunki ular tezda chiqib bo‘lmas botqoqlikka aylanishi mumkin. Tramp hozirgacha bo‘lgan barcha harbiy harakatlarida — Nigeriya, Venesuela, Eronda — deyarli faqat havo va dengiz kuchlaridan foydalandi. Bu yaxshi holat. Qo‘shma Shtatlar, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushidan beri o‘zining barcha o‘rta miqyosdagi urushlarini olib borgan Sharqiy yarimsharda quruqlikdagi to‘qnashuvlardan ehtiyot bo‘lishi lozim. Bunga nafaqat ulkan masofalar tug‘diradigan qiyinchiliklar sabab, balki AQSH razvedkasi sifati u yerda odatda Qo‘shma Shtatlarning o‘z “hovlisi”dagiga qaraganda ancha zaifroq bo‘lganidir (garchi o‘sha yerning o‘zida ham Qo‘shma Shtatlar keraksiz muammolarga duch kelishi mumkin bo‘lsa-da). AQSHning sobiq mudofaa vaziri Donald Ramsfeld Iroqni Panama kabi — bir necha hafta yoki oy ichida kirib-chiqiladigan va faqat cheklangan miqdordagi qo‘shinlar bilan amalga oshiriladigan operatsiya sifatida tasavvur qilgan edi. Ammo AQSHning Panama bo‘yicha razvedka ma’lumotlari Iroqnikiga qaraganda beqiyos darajada ko‘p edi va Iroq ancha katta mamlakat. Ramsfeld va Jorj Bush ma’muriyati Tukmanning maslahatiga quloq solmadi va aralashuvdan ogohlantirgan hudud mutaxassislariga ishonmadi. Shuningdek, ularda bosqindan keyingi Iroq uchun puxta va real reja ham yo‘q edi. Natijada qimmatga tushgan o‘rta miqyosdagi urush kelib chiqdi. Qo‘shma Shtatlarning har bir harbiy harakati, u qanchalik kichik bo‘lmasin, doimiy ravishda yangilanib boriladigan to‘laqonli “ertangi kun” rejasi bilan birga olib borilishi kerak. Bu esa professional byurokratiyadagi hududiy ekspertiza bilimlarini tashqi siyosat bo‘yicha qarorlar qabul qilish jarayoniga yanada chuqurroq integratsiya qiladi.

“Sovuq urush”dan keyingi dastlabki davrda Birlashgan shtab boshliqlari qo‘mitasi raisi bo‘lib ishlagan, keyinchalik esa AQSH Davlat kotibi lavozimini egallagan Kolin Pauell, agar Qo‘shma Shtatlar ulkan ustunlikka ega kuch, chiqish strategiyasi, hayotiy milliy manfaat, aniq maqsad va keng jamoatchilik qo‘llab-quvvatloviga ega bo‘lmasa, urushga kirmasligi kerak, deb ta’kidlagan. “Pauell doktrinasi” nomi bilan tanilgan bu g‘oya so‘nggi yillarda e’tibordan chetda qoldi. Shunday bo‘lsa-da, u o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ehtimol, Pauell doktrinasining asl maqsadi mag‘lubiyatdan saqlanishning o‘zi emas, balki aynan o‘rta miqyosdagi urushlardan qochish bo‘lgandir. AQSH kabi buyuk davlatlar uchun o‘rta miqyosdagi urushlardan qochish esa aralashib qoladigan kichik urushlarga nisbatan juda ehtiyot bo‘lishni anglatadi.

Eng uzoq vaqt yashab qolgan imperiyalar va buyuk davlatlar o‘rta miqyosdagi urushlardan qochganlaridir. Masalan, Vizantiya imperiyasi ochiq urushdan saqlanish uchun qo‘lidan kelgan barcha ishni qilib, ming yildan ortiq mavjud bo‘lgan. Qo‘shma Shtatlar o‘zining 250 yilligini nishonlar ekan, ayni paytda bir qator keskinlashib borayotgan mojarolarga ham yuz tutmoqda. Agar u o‘tmishda o‘zini qiynab kelgan o‘rta miqyosdagi urushlardan qocha olmasa, jamoatchilik va hukmron elita o‘rtasida halokatli bo‘linish yuzaga kelishi mumkin. Buning oqibatlari darhol sezilmasligi mumkin, biroq respublikalar aynan shunday bo‘linishlar tufayli asta-sekin tanazzulga yuz tutadi.

ROBЕRT D. KAPLAN – Ostindagi Texas universitetining faxriy katta o‘qituvchisi hamda “Geografiya qasosi” kitobi muallifi.