Qonunchilikdagi byurokratik muddatlar va sanksiya qo'llashdagi ketma-ketlik qoidabuzar quruvchilarga vaqtdan yutish imkonini bermoqda.

Vazirlar Mahkamasining 496-son qarori bilan tasdiqlangan Reglamentga ko'ra, inspeksiya obyektda huquqbuzarlikni aniqlaganda, uni bartaraf etish uchun jismoniy va yuridik shaxslarga 60 kundan ortiq bo'lmagan muddat beradi.

Inspeksiya darhol obyektdagi qurilishni to'xtatish yoxud buzish vakolatiga ega emas, balki kamida ikkita majburiy ko'rsatma bajarilmagan taqdirdagina sudga da'vo kiritish huquqiga ega bo'ladi.

Ushbu oraliq vaqt (kamida ikki oy va undan keyingi sud jarayonlari) davomida pudratchi binoning bir necha qavatini qurib bitkazishga ulguradi. Misol uchun, Uchtepa tumanida 3 qavat o'rniga 12 qavatli savdo majmuasi qurib tashlanganligi ham aynan nazorat mexanizmidagi vaqt kechikishining amaliy oqibatidir.

Ro'yxatdan o'tish va dastlabki ruxsatnomalarni chetlab o'tish amaliyoti nazorat organlarining "ko'r zonasi"ni kengaytirmoqda.

Vazirlar Mahkamasining 200-son qaroriga asosan, obyektni "Qurilishda davlat nazorati" tizimidan ro'yxatdan o'tkazmasdan va ruxsatnoma olmasdan turib qurilish-montaj ishlarini boshlash qat'iyan taqiqlanadi.

Biroq, Oliy Majlis Senati ma'lumotlariga ko'ra, 1 434 ta obyekt Qurilish inspeksiyasida umuman ro'yxatga olinmasdan qurilgan.

Davlat qurilish nazorati obyekt hududiy inspeksiyalarda ro'yxatdan o'tkazilib, ommaviy oferta rasmiylashtirilgandan so'nggina nazorat o'rnatadi (496-son qaror). Ya'ni, dastlabki bosqichda umuman ro'yxatdan o'tmagan obyekt (masalan, Toshkent markazidagi "Newport" majmuasining 6 ta blokidagi noqonuniy qurilish kabi) nazorat organining doimiy monitoring hududiga kirmaydi, oqibatda jarayon bino tiklanib bo'lgunicha yashirin qoladi.

Ekspertiza tizimidagi nosimmetriklik va qoidabuzarliklarning ommaviy tus olishi sud tizimini inqirozga olib kelmoqda.

Davlat nazorati jarayonida tasdiqlangan loyiha hujjatlari va shaharsozlik normalariga rioya qilinishi tekshirilishi kerak bo'lsa-da, 3 107 ta uy-joy davlat ekspertizasini chetlab o'tib, faqat xususiy ekspertizadan o'tkazilgan.

Vazirlar Mahkamasining 602-son qaroriga asosan Inspeksiya tasdiqlangan loyihaga amal qilinmaganda to'xtatib qo'yish yoki demontaj qilish yuzasidan sudga da'vo kiritadi.

Biroq, qoidabuzarliklar ko'lami shunchalik kattaki, 2024-yil va 2025-yilning birinchi yarmida sudlarda buzishga doir 11 mingdan ortiq ish ko'rilgan va 75 foizi qanoatlantirilgan. Shuncha qarorlarning majburiy ijrosini ta'minlash iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan o'ta og'ir jarayondir.

O'zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi tizimida Qurilish va uy-joy kommunal xo'jaligi sohasida qonunchilik ijrosi ustidan nazorat boshqarmasi faoliyat yuritadi. Ushbu boshqarma va ixtisoslashtirilgan nazorat mexanizmi davlat rahbarining qurilish sohasidagi qonunbuzilishlarning oldini olish, sohada shaffoflikni ta'minlash va korrupsiyaga qarshi kurashish maqsadida qabul qilingan tegishli Farmon hamda Qarorlari asosida Bosh prokuratura tarkibiy tuzilmasiga kiritilgan.

Xulosa

Bino va inshootlar qurib bitkazilguniga qadar qoidabuzarliklarning "ko'rinmay qolishi" hududiy inspeksiyalarning vakolatlari sanksiyadan ko'ra ko'proq profilaktik (ogohlantirish va muddat berish) tabiatga ega ekanligi, sud tizimidagi yuklama, shuningdek, arizachi va quruvchilarning "Shaffof qurilish" milliy tizimini to'g'ridan-to'g'ri aylanib o'tishlari bilan izohlanadi. Qonunchilik borki ob'yekt ro'yxatdan o'tgan bo'lsa inspektor kirishi mumkin, yashirin obyektlar esa fosh bo'lishi va sanksiyalanishi sud instansiyalari orqali hal qilinishiga qadar oylab vaqt talab qiladi.

Takliflar

1-taklif: Nazorat organining sanksiya qo'llash vakolatlarini tezkorlashtirish (huquqiy islohot)

Amaldagi tartibga ko'ra, qoidabuzarlik aniqlanganda uni bartaraf etish uchun 60 kungacha muddat berilishi va sudga murojaat qilish uchun kamida ikkita ko'rsatma bajarilmagan bo'lishi talab etilishi obyektiv ravishda vaqt yo'qotilishiga olib kelmoqda.

Vazirlar Mahkamasining 496-son qarori bilan tasdiqlangan Reglamentga o'zgartirish kiritish zarur. Xususan, hech qanday ruxsatnomasiz yoki loyihadan jiddiy chetga chiqqan holda olib borilayotgan qurilishlarda hududiy inspeksiyaga oraliq muddatlarni kutmasdan, obyektni muhrlash va qurilish-montaj ishlarini to'g'ridan-to'g'ri to'xtatib qo'yish (suspend) bo'yicha imperativ vakolat berilishi lozim.

2-taklif: Davlat xizmatlari va infratuzilma tizimlarini raqamli integratsiya qilish (institutsional yechim)

Inspeksiyada ro'yxatdan o'tmagan obyektlarning "ko'r zona"da qolib ketishining asosiy sababi qurilish boshlanishi bilan kommunal tarmoqlarga erkin ulanish imkoniyati mavjudligidir.

"Shaffof qurilish" milliy axborot tizimi Kadastr agentligi hamda hududiy elektr, suv va gaz ta'minoti korxonalari bazalari bilan to'liq integratsiya qilinishi kerak. Qurilishni boshlash ruxsatnomasi va tizimdagi ID raqami mavjud bo'lmagan obyektlarga qurilish davri uchun vaqtinchalik kommunal tarmoqlarni ulash qat'iyan taqiqlanishi, bunga yo'l qo'ygan tarmoq korxonalari mansabdorlariga nisbatan qat'iy ma'muriy javobgarlik belgilanishi shart.

3-taklif: Ekspertiza tizimida solidar mulkiy javobgarlikni joriy etish

Minglab obyektlarning davlat ekspertizasini chetlab o'tib, xususiy ekspertizadan o'tayotgani va ularning sifati bo'yicha jiddiy muammolar mavjudligi sud tizimiga ortiqcha yuklama bermoqda.

Shaharsozlik to'g'risidagi qonunchilikka o'zgartirish kiritib, ijobiy xulosa bergan xususiy ekspertiza tashkilotlarining huquqiy javobgarligini oshirish zarur. Agar qurilish obyektida loyihadagi jiddiy xatolar yoki normativlarga zid holatlar aniqlansa, obyektni buzish (demontaj) va davlatga yetkazilgan zararni qoplash xarajatlari nafaqat pudratchi, balki noto'g'ri xulosa bergan xususiy ekspertiza tashkiloti hisobidan solidar tartibda undirilishi mexanizmini qonun darajasida mustahkamlash lozim.

4-taklif: Prokuratura nazoratida aerokosmik va sun'iy yo'ldosh monitoringini qo'llash

Qurilish tizimidagi prokuratura nazorati faqatgina qoidabuzarlik sodir bo'lib, oqibatlari kelib chiqqandan keyin (jinoyat ishi qo'zg'atish orqali) emas, balki qoidabuzarlikning ilk bosqichida ishlashi kerak.

Bosh prokuraturaning tegishli nazorat boshqarmasi va Qurilish inspeksiyasi hamkorligida yirik shaharlarda qurilishlarni dronlar va kosmik suratlar yordamida davriy monitoring qilish amaliyotini yo'lga qo'yish zarur. Sun'iy intellekt orqali ro'yxatdan o'tmagan hududda kotlovan qazilishi yoki bino ko'tarilayotgani aniqlanganda, inson omilisiz (avtomatlashtirilgan tarzda) prokuror nazorati aktlarini qo'llash tizimi amaliyotga joriy qilinishi lozim.