Soʻnggi yillarda davlat axborot tizimlarining oʻzaro integratsiyasi natijasida fuqaroga oid maʼlumotlar (shaxsini tasdiqlovchi hujjat, oila tarkibi, koʻchmas mulk va avtotransport vositalari, ish joyi, daromadlar va boshqalar) yagona tarmoqda bogʻlandi. Bu davlat xizmatlarini koʻrsatishni tezlashtirgan boʻlsa-da, maʼlumotlarga kirish tartibi shunga mos ravishda tartibga solinmadi.
Amaliyotda davlat organi xodimi oʻz funksional vazifasiga aloqasi boʻlmagan maʼlumotlarni ham erkin koʻrish imkoniyatiga ega. Masalan, yoʻl harakati xavfsizligi xizmati xodimi xizmat plansheti orqali haydovchining oila aʼzolari, mol-mulki, ish joyi va daromadi haqidagi maʼlumotlarni koʻra oladi. Holbuki, yoʻl harakati qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish uchun bu maʼlumotlarning hech biri zarur emas.
Natijada YHXB yoki ichki ishlar organlarida tanishi bor har qanday shaxs boshqa fuqaroning pasport maʼlumoti yoki avtomobil davlat raqami orqali uning shaxsiy hayotiga oid deyarli barcha maʼlumotni olish imkoniga ega boʻlmoqda. Fuqaro esa oʻzi haqidagi maʼlumot kim tomonidan, qachon va qanday asosda koʻrilganidan bexabar qoladi.
Bunday holatlar ommaviy axborot vositalarida ham ochiq namoyish etilmoqda:
- Latipovning YouTube kanalida IIV ekspertiza boʻlimi ishtirokida tayyorlangan lavhada ichki ishlar xodimi fuqaroning shaxsiy maʼlumotlarini, jumladan uning turmush oʻrtogʻi haqidagi maʼlumotlarni tizim orqali koʻrsatgan;
- Bekzod Hoshimov ishtirok etgan podkastda xodim avtomobil maʼlumoti asosida uning yashash manzilini aytib bergan.
Har ikki holatda ham xodimlar buni oddiy holat sifatida, hech qanday cheklovsiz koʻrsatgan. Bu esa maʼlumotlarga kirishni cheklovchi texnik va tashkiliy mexanizm amalda mavjud emasligidan dalolat beradi.
Taqqoslash uchun: IIV tomonidan 2023-yilda 44,6 mlrd soʻmga xarid qilingan 7 ming dona planshetning rasmiy maqsadi sifatida maʼmuriy bayonnomalarni rasmiylashtirish, qidiruvdagi shaxslar va oʻgʻirlangan transport vositalari bazasiga kirish koʻrsatilgan. Fuqaroning oila tarkibi, mulki yoki daromadi bu roʻyxatga kirmaydi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasiga koʻra, har kim oʻz shaxsiga doir maʼlumotlarni himoya qilish, notoʻgʻri maʼlumotlarning tuzatilishini, qonunga xilof yoʻl bilan toʻplangan maʼlumotlarning yoʻq qilinishini talab qilish huquqiga ega. Ushbu huquq “Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida”gi Qonun (02.07.2019, OʻRQ-547) bilan batafsil tartibga solingan.
Masalaga bevosita taalluqli normalar va ularning ijrosidagi kamchiliklar quyidagi jadvalda keltirilgan:
| Norma | Mazmuni | Ijrodagi kamchilik |
|---|---|---|
| Qonunning 12-moddasi | Maʼlumotlardan faqat yigʻishda bildirilgan maqsadlar uchun foydalaniladi. Xodimlar ulardan faqat kasbiy, xizmat yoki mehnat majburiyatlariga muvofiq foydalanadi. | Kirishlarni qayd etish va nazorat qilish mexanizmi belgilanmagan. |
| 13-modda | Davlat boshqaruvi organlariga maʼlumotlar bepul asosda beriladi. | Qaysi organ qaysi maʼlumotlarni olishi mumkinligi aniqlanmagan. |
| 18-modda | Subyekt roziligisiz ishlov berish asoslari, shu jumladan “qonuniy manfaat” va “ijtimoiy ahamiyatga molik maqsad”. | Mezonlar keng talqin qilinadi. |
| 22, 30-moddalar | Subyekt oʻz maʼlumotlariga ishlov berish asoslari, maqsadi, manbasi va maʼlumot oshkor qilinishi mumkin boʻlgan shaxslar haqida axborot olish huquqiga ega. | Huquq faqat soʻrov asosida amalga oshiriladi, proaktiv xabardor qilish yoʻq. |
| 23-modda | Maʼlumot uchinchi shaxsga berilganda subyekt uch kun ichida yozma xabardor qilinadi. Davlat organlari oʻz vakolatlarini amalga oshirayotganda bu talab qoʻllanilmaydi. | Xodimning xizmatdan tashqari maqsadda kirishi ham ushbu istisno doirasida qolmoqda. |
| 28-modda | Subyekt roziligisiz yoki qonuniy asossiz oshkor qilish va tarqatish taqiqlanadi. | Buzilish faktini aniqlash imkoniyati subyektda yoʻq. |
| 3-modda | Tezkor-qidiruv, jinoyatchilikka qarshi kurashish va huquq-tartibotni saqlash jarayonidagi munosabatlarga Qonun tatbiq etilmaydi. | Istisno doirasi keng, uning chegarasi aniqlanmagan. |
| 8-modda; PF-80 | Vakolatli davlat organi vazifasini Adliya vazirligi huzuridagi Personallashtirish agentligi bajaradi. | Organ ijro hokimiyati tizimida, davlat organlari ustidan nazoratda mustaqil emas. |
| OʻRQ-1125 (26.03.2026) | Davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazish majburiyati faqat Oʻzbekiston hududida saqlanishi shart boʻlgan bazalar uchun belgilandi. | Reyestr orqali nazorat doirasi qisqargan. |
| JK 141²; MJtK 46² | Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik. | Huquqbuzarlikni aniqlash vositasi yoʻqligi sababli kam qoʻllaniladi. |
Taʼkidlash lozimki, Adliya vazirining 2023-yil 15-noyabrdagi buyrugʻi bilan tasdiqlangan Shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov berishning namunaviy tartibida davlat organlari maʼlumot soʻrab olganda subyektga xabarnoma yuborilishi nazarda tutilgan. Biroq ushbu talab idoraviy hujjat darajasida qolgan, avtomatlashtirilmagan va Qonunning 23-moddasidagi istisno bilan amalda kuchsizlangan.
Shuningdek, E-patrul tizimidan foydalanish tartibida xodim shaxs haqidagi maʼlumotni tekshirish sababi va asosini tushuntirishi hamda maʼlumotlarni uchinchi shaxslarga oshkor etmaslik uchun shaxsan javobgarligi belgilangan. Ammo fuqaro oʻz maʼlumotlari qachon va nima maqsadda koʻrilganini bilmagani sababli ushbu talabning bajarilishini nazorat qilish imkoni yoʻq.
1. Funksional mezonning yoʻqligi. Qonunning 12-moddasi foydalanish maqsadini cheklaydi, lekin har bir organ yoki lavozim uchun ruxsat etilgan maʼlumotlar tarkibi hech bir hujjatda belgilanmagan. Shu sababli bitta qurilma orqali turli idoralarning bazalariga cheklanmagan kirish saqlanib qolmoqda.
2. Kirishlarning qayd etilmasligi. Xodim qaysi shaxs haqida qanday asosda soʻrov yuborganini koʻrsatishga majbur emas. Kirishlar jurnali yuritilgan hollarda ham u subyekt uchun ochiq emas.
3. Isbot yukining taqsimlanishi. Maʼlumot qonunga xilof koʻrilgan yoki berilganini fuqaro isbotlashi talab etiladi, vaholanki barcha dalillar organ va xodim ixtiyorida. Shu bois JK 141² va MJtK 46²-moddalari amalda deyarli qoʻllanilmaydi.
4. Maʼlumotlarning tijorat maqsadida tarqatilishi. Yangi yuridik shaxs davlat roʻyxatidan oʻtgach, bir necha daqiqa ichida taʼsischiga buxgalteriya autsorsing kompaniyalari va banklar qoʻngʻiroq qilib, xizmat taklif qila boshlaydi. Taʼsischi bunga rozilik bermagan, Qonunning 23-moddasida nazarda tutilgan uch kunlik xabarnoma ham yuborilmaydi. Bu maʼlumotlar tashkilotlar oʻrtasida pullik asosda aylanayotganini koʻrsatadi.
Maʼlumotlar firibgarlik uchun ham keng qoʻllanilmoqda. 2026-yil oktabrda Toshkent shahrida fosh etilgan noqonuniy koll-markazdan fuqarolarning shaxsiy maʼlumotlari yozilgan 150 varaq va muddatli toʻlov limitlari jadvallari olingan. Guruh 110 dan ortiq fuqarodan 300 mln soʻmdan ortiq mablagʻni oʻzlashtirgan. Mutaxassislar bunday bazalarning asosiy manbasi tizimlarni buzish va bank hamda aloqa operatorlari xodimlari orqali sizib chiqish ekanini qayd etadi.
5. Davlat axborot tizimlarining himoyasi. 2026-yil fevral oyida 15 mln fuqaroning maʼlumotlari darknetda sotuvga qoʻyilgani haqida xabarlar tarqaldi. Raqamli texnologiyalar vazirligi bu raqamni tasdiqlamadi, lekin 27–30-yanvar kunlari uchta davlat idorasi tizimiga kiberhujum boʻlgani va 60 mingga yaqin yozuv tarqalganini maʼlum qildi. Shundan soʻng OneID tizimida maʼlumotlarni boshqa tizimlarga faqat egasining roziligi bilan uzatish imkoniyati joriy etildi. Demak, maʼlumotlar oqimini subyekt nazoratiga bogʻlash uchun texnik imkoniyat mavjud.
6. Nazorat organining maqomi. Vakolatli organ ijro hokimiyati tarkibida boʻlib, davlat organlari faoliyati ustidan mustaqil nazoratni taʼminlay olmaydi. Shaxsga doir maʼlumotlar bazalari davlat reyestri boʻyicha yillik statistika ochiq eʼlon qilinmaydi.
Yevropa Ittifoqining Maʼlumotlarni himoya qilish umumiy reglamentiga (GDPR) koʻra subyekt oʻz maʼlumotlari qaysi oluvchilarga berilganini bilish huquqiga ega (15-modda) va yetkazilgan moddiy hamda maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya talab qilishi mumkin (82-modda). Estoniyada fuqaro davlat portali orqali oʻz maʼlumotlarini qaysi davlat idorasi koʻrganini kuzatib boradi va asossiz kirish yuzasidan tushuntirish talab qiladi.
Takliflar
Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi:
1. Vazirlar Mahkamasi tomonidan har bir davlat organi va lavozim toifasi uchun koʻrish mumkin boʻlgan maʼlumotlar tarkibini (funksional kirish matritsasini) tasdiqlash. Masalan, YHXB xodimi uchun faqat haydovchilik guvohnomasi, transport vositasi, sugʻurta va jarimalar haqidagi maʼlumotlar ochiq boʻlishi, boshqa maʼlumotlarga kirish esa ish yoki bayonnoma raqami koʻrsatilgan holda rahbar ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim.
2. Har bir kirishni (xodim identifikatori, sana va vaqt, koʻrilgan maʼlumotlar, asos) avtomatik qayd etuvchi, oʻzgartirib boʻlmaydigan elektron jurnal joriy etish. Asos koʻrsatilmagan soʻrov tizim tomonidan bajarilmasligi, jurnal kamida 5 yil saqlanishi kerak.
3. My.gov.uz va OneID tizimida “Maʼlumotlarimdan foydalanish” boʻlimini yaratish va har bir kirish haqida fuqaroga organ nomi, sana hamda asos koʻrsatilgan xabarnoma yuborish. Tezkor-qidiruv va tergov sirini saqlash zarur boʻlgan hollarda xabarnoma prokuror sanksiyasi bilan ish yakunlanguniga qadar, biroq 12 oydan oshmagan muddatga kechiktirilishi mumkin.
4. Xabarnomani sudda dalil sifatida tan olish va maʼlumotdan funksional vazifa doirasida foydalanilganligini isbotlash majburiyatini organ va xodim zimmasiga yuklash. Isbotlanmagan hollarda xodimni intizomiy, takroran sodir etilganda esa maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka tortish, fuqaroga maʼnaviy zarar uchun qonunda belgilangan eng kam miqdordan kam boʻlmagan kompensatsiya undirish.
5. Tijorat maqsadida maʼlumot tarqatilishiga qarshi:
- marketing va uchinchi shaxslarga berish uchun alohida rozilik olishni majburiy qilish, asosiy xizmat koʻrsatishni bu rozilikka bogʻlamaslik;
- fuqaroga murojaat qilgan tashkilotning maʼlumot manbasini 10 kun ichida koʻrsatish majburiyatini belgilash, manba koʻrsatilmagan taqdirda maʼlumot qonunga xilof olingan deb hisoblash;
- yuridik shaxslarni roʻyxatdan oʻtkazish tizimidan taʼsischilarning aloqa maʼlumotlari uchinchi shaxslarga uzatilishini taqiqlash;
- bank va aloqa operatorlari uchun jarima miqdorini yillik aylanmaga bogʻlash, xodim tomonidan sizdirilgan hollarda tashkilotning javobgarligini nazarda tutish.
6. Shaxsga doir maʼlumotlar sohasidagi vakolatli organga ijro hokimiyatidan mustaqil maqom berish, uning davlat organlarini tekshirish huquqini va reyestr, shikoyatlar, tekshiruvlar hamda jarimalar boʻyicha yillik hisobotni ochiq eʼlon qilish majburiyatini belgilash.
Qonunchilikka kiritiladigan oʻzgartirishlar
| Hujjat va modda | Amaldagi tartib | Taklif etilayotgan oʻzgartirish |
|---|---|---|
| OʻRQ-547, 12-modda | Foydalanish maqsadi cheklangan | Funksional kirish va majburiy elektron jurnal haqidagi qism qoʻshish |
| OʻRQ-547, 23-modda | Davlat organlari uchun xabarnoma istisnosi | Istisnoni avtomatik elektron xabarnoma bilan almashtirish, tezkor faoliyat uchun kechiktirilgan xabarnoma |
| OʻRQ-547, 30-modda | Axborot soʻrov asosida beriladi | Kirishlar jurnalini onlayn koʻrish huquqini belgilash |
| OʻRQ-547, 32-modda | Nizolar umumiy tartibda hal etiladi | Isbot yukini operatorga yuklash, kompensatsiyaning eng kam miqdorini belgilash |
| OʻRQ-547, 8-modda | Vakolatli organ ijro hokimiyati tarkibida | Mustaqil maqom va ochiq yillik hisobot |
| MJtK 46², JK 141² | Umumiy tarkib | Xizmat mavqeidan foydalanib funksiyadan tashqari kirish va maʼlumot sotish uchun ogʻirlashtiruvchi tarkib |
Takliflar amalga oshirilsa, fuqaro oʻz maʼlumotlaridan kim, qachon va qanday asosda foydalanganini bilish imkoniga ega boʻladi. Xodimlarning asossiz kirishlari kamayadi, chunki har bir soʻrov qayd etiladi va subyektga koʻrinadi. Konstitutsiyaning 31-moddasidagi huquq amalda himoya vositasiga ega boʻladi, JK 141² va MJtK 46²-moddalarini qoʻllash uchun real dalil bazasi shakllanadi.
Tezkor faoliyat sirini saqlash masalasi kechiktirilgan xabarnoma va prokuror nazorati orqali hal etiladi. Qoʻshimcha xarajatlar cheklangan boʻladi, chunki OneID tizimidagi rozilik mexanizmi va my.gov.uz infratuzilmasi allaqachon mavjud.