Kecha ishdan charchab qaytyapman. Kayfiyat yer bilan teng. Muammolar ortda qolmadi — ular men bilan mashinaga oʻtirib oldi.
Yandex Music — odatda qoʻshiq deyarli eshitmayman — oʻzicha Arashning “Ey Yar Begoo”sini qoʻyib yubordi. Va ichimda nimadir uzildi.
Bu qoʻshiqni biz oʻsmirligimizda, 2000–2007-yillarda qishloq toʻylarida eshitardik. Hovlida. Mahalliy artist kuylaydi, hamma oʻyinga tushadi. Hojiboy aka aytganidek, oʻsha paytlar toʻyga butun mahalla, hatto qoʻshni qishloqlar ham kelardi. Sababi oddiy: sevishganlar shu bahonada koʻrishar, bir-biriga xat uzatar edi. Yigit qiz qidirib, qiz yigit qidirib tomoshaga borardi.
Oʻsha qoʻshiqni kecha yigirma martacha qaytarib eshitdim. Va u — bittagina qoʻshiq — kayfiyatimni koʻtardi. Boyagina yelkamni bosib turgan tashvishlarni bir zumga oʻchirdi.
Keyin oʻyga toldim. Bir qoʻshiq buni qanday uddaladi?
Javob qoʻshiqda emas. Javob — uni birinchi marta eshitgan paytimdagi hissiyotlarda. Musiqa kalit boʻldi, yigirma yil avvalgi quvonchni ochib yubordi. Agar oʻshanda bu kuy menda hech qanday iz qoldirmaganida, bugun u quruq tovushlar yigʻindisi boʻlardi, xolos.
Demak kecha eshitganim qoʻshiq emas edi. Yigirma yil avval qilingan omonat edi. Men uni eng qiyin kunimda yechib oldim.
Shu yerda bir narsa ravshan boʻldi: ijobiy hissiyot — miyaning tabiiy holati emas. Uni atayin qurish kerak. Salbiy fikr esa hech kimdan ruxsat soʻramaydi — oʻzi keladi, oʻzi yopishadi.
Raqam shuni tasdiqlaydi. Inson kuniga olti mingdan ortiq fikr oʻylaydi — buni 2020-yilda Nature jurnalida chiqqan tadqiqot oʻlchagan. Endi savol tugʻiladi: shuncha fikr ichida nega aynan qoralari yuzaga qalqib chiqadi?
Aybdor — psixologlar “negativlik tarafkashligi” deydigan narsa. Miya yomonga koʻproq vazn beradi. Bu nuqson emas, meros. Savannada bitta sezilmay qolgan yirtqich bitta unutilgan quvonchdan qimmatga tushardi. Qoʻrquv bizni omon saqlab kelgan. Lekin omon qolish bilan yashash — boshqa-boshqa narsalar.
Buni Barbara Fredrikson degan psixolog ajoyib tushuntiradi. Uning “kengaytir va qur” nazariyasiga koʻra, salbiy hissiyot ongni qisadi: qoʻrquv faqat qochish eshigini koʻrsatadi, gʻazab faqat mushtni. Ijobiy hissiyot teskari ishlaydi — ongni kengaytiradi, yangi yoʻllarni ochadi.
Ammo uning eng kuchli fikri bu emas. Fredriksonning aytishicha, ijobiy hissiyot shunchaki yoqimli daqiqa emas — u resurs toʻplaydi. Har bir samimiy quvonch, qiziqish, mehr miyada zaxira yigʻadi: bardosh, koʻnikma, ichki tayanch. Va bu zaxira yillab buzilmaydi.
Mana endi qoʻshigʻim oʻz oʻrniga tushadi. Yigirma yil burun oʻsha tuproq hovlilarda men bilmagan holda zaxira tayyorlagan ekanman. U yoʻqolmagan. Bankda turgan omonatdek kutib yotgan. Kecha esa, eng kerakli kunda, foizi bilan qaytdi.
Lekin zaxira yigʻish uchun avval hissiyotni his qila olish kerak. Mana shu yerda bir kitob esimga tushadi — Marc Brackettning “Permission to Feel”i. Yel universitetidagi bu olim umrini bitta savolga bagʻishlagan: nega bizni hech kim hissiyotni tushunishga oʻrgatmaydi? Uning daʼvosi shuki, emotsional savod — tugʻma isteʼdod emas, oʻrganiladigan koʻnikma. Hisobni, imloni oʻrgatamiz; hissiyotni esa oʻz holiga tashlab qoʻyamiz.
Brackett shuni taʼkidlaydi: koʻpchilik oʻz holatini bor-yoʻgʻi uch soʻz bilan ataydi — yaxshi, yomon, normalno. Vaholanki, ich-ichimizda oʻnlab turli tus bor. Atay olmagan narsangizni esa boshqarib ham boʻlmaydi. Uning butun gʻoyasi bitta jumlaga sigʻadi: avval oʻzingizga his qilishga ruxsat bering.
Kecha men aslida shuni qildim — muammolar ichida turib, bitta quvonchga eshik ochib berdim.
His qilishni uddalagach, navbat atay oʻstirishga keladi. Eng oddiy, eng sinalgan usul — minnatdorlik. Robert Emmons va hamkasbi bir tajriba oʻtkazgan: bir guruh har kuni hayotidagi shukronalarni yozib borgan, ikkinchisi — tashvishlarini. Bir necha haftada birinchi guruh sezilarli baxtliroq, tetikroq, hatto sogʻlomroq chiqqan. Sehr yoʻq. Hammasi — diqqatni qayerga qaratishingda.
Kattaroq manzarani Martin Seligman chizadi — ijobiy psixologiyaning otasi. Uning fikricha, azobni yoʻqotish bilan baxtni topish ikki alohida ish. Yarani davolash sogʻ-salomatlik degani emas. Seligman farovonlikni besh ustunga ajratadi: ijobiy hissiyot, berilib ishlash, munosabatlar, maʼno va yutuq. Diqqat qiling — ijobiy hissiyot roʻyxatning boshida turibdi. U binoning gʻishti, supurindisi emas.
Shuning uchun kecha tushunganim oddiy, ammo qimmatli: bugungi har bir samimiy quvonch — ertangi kunga qoʻyilayotgan omonat. Bola bilan oʻynagan oʻyin, doʻst bilan otilgan qahqaha, bir kuy ostida tushilgan raqs — bularning bari hisobingga tushayotgan pul. Bir kuni, eng zulmat kechangda, sen uni yechib olasan.
Yomonlik taklif kutmaydi. U eshikni taqillatmay kiradi. Yaxshilikni esa har kuni oʻzing ichkariga chaqirishing kerak.
Yigirma yil burun kimdir oʻsha hovlida shu qoʻshiqni qoʻygan edi. U bilmasdi — menga omonat qoldirayotganini.
Endi navbat — sizniki.